عربستان سعودی پنج ماه گذشته را صرف تلاش برای کشیده نشدن به یک درگیری منطقهای کرده و حتی در شرایطی که پهپادهای ایرانی صنعت نفت این کشور را هدف قرار دادند، کانالهای ارتباطی خود را با تهران باز نگه داشته است. اما اکنون به نظر میرسد این کشور محاصره شده و در سه جهت روبهرو است: ایران و همچنین نیروهای نیابتی آن در عراق و یمن.
در هفته گذشته، این پادشاهی با حملات موشکی حوثیهای تحت حمایت ایران در یمن، حملات پهپادی شبهنظامیان طرفدار ایران در عراق و تهدیدهای مجدد تهران مواجه شده است. در ساعات اولیه روز سهشنبه به وقت محلی، مشخص شد که خویشتنداری دیگر یک گزینه نیست؛ جنگندههای عربستان به همراه هواپیماهای آمریکایی حملاتی را در سراسر شرق عراق انجام دادند. اما مخاطرات بسیار بالا است.
درگیر شدن در یک منازعه گستردهتر، گزینهای خطرناک و بالقوه پرهزینه برای ریاض خواهد بود. در طول دهه گذشته، تمرکز این پادشاهی بر گشودن درهای کشور به روی سرمایهگذاری خارجی و تبدیل شدن به قدرت اقتصادی منطقه بوده است. همین موضوع تا حدی محرک سیاست تنشزدایی با ایران مدتها قبل از جنگ بود که به توافقی با میانجیگری چین در سال ۲۰۲۳ منجر شد. این استراتژی اکنون در وضعیت کما به سر میبرد، زیرا عربستان سعودی خود را در چشم یک طوفان میبیند. رویارویی با دشمنان غیرقابل پیشبینی که در جنگهای نامتقارن از سه جهت مهارت دارند، کابوس طراحان نظامی است.
عربستان سعودی دهها میلیارد دلار برای مدرنسازی ارتش خود و خرید پدافندهای موشکی پیشرفته هزینه کرده است، اما این کشور مساحت بسیار بزرگی دارد (حدود یکپنجم مساحت ایالات متحده)، خطوط ساحلی طولانی برای دفاع دارد و زیرساختهای نفتی آن به طور گستردهای پراکنده هستند.
**تهدید حوثیها**
در آخر هفته، حوثیها به دو مجتمع نفتی عربستان در سواحل دریای سرخ موشک شلیک کردند. تصاویر ماهوارهای و ویدئوهای مکانیابی شده نشاندهنده خسارات گسترده به یکی از این تأسیسات در جازان در نزدیکی مرز با یمن است. حملات موشکی پس از حملات حوثیها به دو نفتکش سعودی در دریای سرخ صورت گرفت؛ آن هم پس از آنکه این گروه محاصره کشتیرانی عربستان در حال عبور از آبراهه بابالمندب را اعلام کرد. حوثیها روز دوشنبه مدعی حمله دیگری به یک کشتی سعودی شدند.
برای سعودیها که بخش زیادی از صادرات نفت خود را به دلیل فلج شدن هرمز از طریق بنادر دریای سرخ مانند ینبع تغییر مسیر دادهاند، این محاصره نشاندهنده یک تنشزایی بزرگ است. آنها در حال برنامهریزی برای گسترش بیشتر صادرات نفت از طریق دریای سرخ به حدود ۹ میلیون بشکه در روز طی سه سال آینده هستند. اما به گفته تحلیلگران، نفتکشهایی که ینبع را به مقصد بازارهای آسیایی ترک میکنند باید از بابالمندب عبور کنند که این امر حدود سهچهارم صادرات از طریق دریای سرخ را در معرض اختلال حوثیها قرار میدهد.
عربستان سعودی هفت سال را صرف تلاش و شکست در بیرون راندن حوثیها از شمال یمن کرد و در سال ۲۰۱۵ حمله گستردهای را علیه این گروه شبهنظامی آغاز نمود. درگیری متعاقب آن یکی از بدترین بحرانهای بشردوستانه جهان را رقم زد. در سال ۲۰۲۲ آتشبسی ترتیب داده شد، اما هرگز به صلح تبدیل نشد. عربستان سعودی محاصره اقتصادی و هوایی مناطق تحت کنترل حوثیها را حفظ کرد.
اوایل این ماه، حوثیها عربستان سعودی را به بمباران فرودگاه صنعا، پایتخت یمن، متهم کردند تا از فرود یک پرواز مستقیم از تهران که هشدارهای تغییر مسیر را نادیده گرفته بود، جلوگیری کند. این پرواز حامل هیئت حوثی بود که از مراسم تشییع جنازه علی خامنهای، رهبر پیشین ایران بازمیگشت. نواف عبید از بخش مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن میگوید: «توجهها همچنین بر این موضوع متمرکز بود که چه چیز دیگری ممکن است در هواپیما حمل شده باشد.» این اتفاق چرخه جدیدی از خشونت را آغاز کرد که به حملات موشکی آخر هفته ختم شد. محمد الباشا، تحلیلگر مسائل منطقه میگوید: «همه خطوط قرمز زیر پا گذاشته شده و تمام دکمههای تحریک سعودیها توسط حوثیها فشار داده شده است.»
یک منبع منطقهای روز دوشنبه به سیانان گفت که نیروی بزرگی از مبارزان یمنی مخالف حوثیها در بیابانهای شرق یمن در حال تجمع هستند. در صورت پیشروی، این نیروها توسط نیروی هوایی عربستان از جمله هلیکوپترهای تهاجمی آپاچی پشتیبانی خواهند شد. اما تحلیلگران میگویند در حال حاضر واکنش سعودیها بیشتر شامل حملات هوایی خواهد بود. روز جمعه، نیروی هوایی عربستان بندر حدیده، بزرگترین بندر تحت کنترل حوثیها را به تلافی حملات به نفتکشها هدف قرار داد. به گفته عبید، نیروی هوایی عربستان نسبت به ۱۰ سال پیش توانایی بسیار بیشتری در شناسایی، ردیابی و درگیری با تهدیدات نظامی پراکنده دارد. این نیرو سیستمهای یکپارچهای دارد که «زمان بین شناسایی و درگیری را به شدت کوتاهتر میکند.».
اما این احتمال نیز وجود دارد که بتوان حوثیها را خرید؛ آنها بارها خواستار دریافت پول نقد برای پرداخت حقوق هنگفت کارمندان دولتی و شبهنظامیان خود شدهاند. به گفته باشا: «به نظر میرسد حوثیها از کتابچه راهنمای کره شمالی پیروی میکنند و از چرخههای مکرر تحریک برای گرفتن امتیازات سیاسی و اقتصادی استفاده میکنند... و مناطق خود در جنوب عربستان و دریای سرخ را به صحنه نمایش خود تبدیل کردهاند.» اینکه آیا آنها در ازای پول نقد سعودی به حامیان ایرانی خود پشت خواهند کرد یا خیر، نامشخص است.
**تهدید از جانب عراق**
به گفته وزارت دفاع عربستان، در میان نخلستانهای جنوب عراق، شبهنظامیان طرفدار ایران روزهای دوشنبه و سهشنبه دو حمله پهپادی را به سمت زیرساختهای حیاتی سعودی و ریاض، پایتخت این کشور انجام دادند. به گفته تحلیلگران، حوثیها ممکن است کمکهای فنی به این شبهنظامیان ارائه کرده باشند. صبر ریاض لبریز شد و در اوایل روز سه شنبه، بر اساس اعلام وزارت دفاع، «حملات دقیق و هدفمندی» را علیه شبهنظامیان در شرق عراق که «مرتبط با حملات به تأسیسات نفتی در پادشاهی بودند» انجام داد. این یک خط قرمز جدید بود. این وزارتخانه افزود: «پادشاهی تأکید میکند که به دنبال تشدید تنش نیست، اما به هرگونه تجاوزی که با آن مواجه شود پاسخ خواهد داد.»
به گفته نیروهای بسیج مردمی (حشد الشعبی) که چتر حمایتی این شبهنظامیان است، «تعدادی از افراد» در این حملات کشته و زخمی شدند. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که این عملیات مشترک «پاسخی قوی» به بیش از ۳۰ حمله پهپادی بود که به گفته آنها توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هدایت میشد. به گفته سنتکام، در چند هفته اول جنگ، صدها پهپاد از عراق به سمت تأسیسات آمریکایی در عربستان سعودی شلیک شد. بهرغم آتشبس در این درگیری، تعداد کمی دیگر نیز در ماه مه شلیک شدند. مقامات سعودی حمله دقیق و ویرانگر سال ۲۰۱۹ به پالایشگاه بقیق را فراموش نخواهند کرد که نزدیک به نیمی از تولید نفت عربستان را از کار انداخت. حوثیها مسئولیت آن حمله را بر عهده گرفتند، اما منابع اطلاعاتی در آن زمان به سیانان گفتند که این حمله احتمالاً از عراق آغاز شده بود. در آن مورد، عربستان سعودی تصمیم گرفت تلافی نکند، اما ایران را مسئول این حمله دانست.
**تهدید ایران**
در ماههای مارس و آوریل، مقامات سعودی در حالی که پهپادهای شاهد ایرانی تأسیسات نفتی در سواحل شرقی این کشور را هدف قرار میدادند، برای سرمایهگذاری در فناوری ضدپهپاد تلاش کردند. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین از ریاض بازدید کرد تا یک سیستم دفاعی یکپارچه برای دفاع در برابر گروه پهپادهای ایرانی ارائه دهد. اما چنین سیستمی یکشبه نصب نمیشود. عربستان سعودی همچنان با تهدید دوگانه پهپادهای ایرانی و موشکهای بالستیک کوتاهبرد از آن سوی خلیج فارس مواجه است.
اگرچه ایران از ماه آوریل مستقیماً عربستان سعودی را هدف قرار نداده است، اما وزارت امور خارجه آن این هفته دوباره مدعی شد که «برخی از کشورهای خلیج فارس به طور مستقل در حملات نظامی به ایران مشارکت داشتهاند. آمریکا مسئول این حملات است، اما نقش برخی کشورهای منطقه را نمیتوان نادیده گرفت.» به گفته یک دیپلمات آشنا با رویدادها، عربستان سعودی در اوایل درگیری حملات هوایی را علیه ایران انجام داد، اما این حملات به دقت تنظیم شده بودند. این دیپلمات در ماه مه به سیانان گفت که این یک پاسخ متناسب بود که نشان داد پادشاهی میتواند از خود دفاع کند «اگر ایالات متحده در اطراف نباشد.»
اگر عربستان سعودی دوباره تحت حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گیرد، میتواند با یک انتخاب ناخوشایند روبهرو شود: پاسخ مستقیم به گونهای که آن را عمیقتر در جنگ غرق کند، یا نادیده گرفتن موضوع و جسورتر کردن رژیم تهران که بسیاری آن را تندروتر از قبل از جنگ میدانند. عربستان سعودی از قبل با ضربه اقتصادی بزرگی از این درگیری مواجه شده است. در سه ماه نخست سال جاری، این کشور بزرگترین کسری بودجه فصلی خود را از سال ۲۰۱۸ ثبت کرد، زیرا هزینههای خود را برای جبران اثرات جنگ و اقتصاد راکد افزایش داد. این کسری تا حدی با درآمدهای بالاتر ناشی از نفت گرانتر جبران شده است، اما اختلال بیشتر در تولید و صادرات نفت این پادشاهی را به خطر میاندازد. بسیاری از ابرپروژههای این کشور از قبل مقیاسشان کوچکتر شده است.
**یک همسایگی خشن**
در نهایت، عربستان سعودی در میان همسایگی قرار دارد که تهدیدآمیزتر و بیثباتتر از روز ۲۸ فوریه، روز شروع جنگ، به نظر میرسد. مقامات سعودی از سبک تصمیمگیری شلاقی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در قبال سیاستهای ایران و غزه شگفتزده شدهاند. در حالی که همکاری نظامی ارتشهای عربستان و آمریکا همچنان نزدیک است، نگرانی گستردهتری در ریاض وجود دارد که با کاهش علاقه ایالات متحده، این کشور برای رویارویی با یک ایران متخاصمتر و جسورتر تنها گذاشته شود.
این پادشاهی و متحدانش در یک دوراهی قرار دارند. این موضوع کمکی نمیکند که عربستان سعودی و امارات متحده عربی تازه شروع به ترمیم روابطی کردهاند که به دلیل خروج ناگهانی امارات از کارتل نفتی اوپک، اختلافات بر سر درگیری با ایران و اختلاف بر سر اینکه از چه کسی در برابر حوثیها در یمن حمایت کنند، آسیب دیده است. عربستان سعودی اکنون به وضوح تصمیم گرفته است که پیش از ضربه متقابل، میزان مشخصی از آسیب را میتواند تحمل کند.
