ایران در سال ۲۰۲۴، ۲۴۸.۶ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مصرف کرد؛ رقمی که بر اساس دادههای «بررسی آماری انرژی جهان» مؤسسه انرژی، بیش از مجموع مصرف گاز آلمان (۷۵.۸)، فرانسه (۳۷.۴)، ایتالیا (۵۸.۲)، و بریتانیا (۶۷.۱) است. این تصویر، عصاره یک پارادوکس مرگبار راهبردی است: کشوری که بر یکی از بزرگترین دریاچههای نفت و گاز جهان نشسته، چنان در مصرف انرژی ناکارآمد است که فراوانی ذخایر، نه به یک سپر دفاعی، که به یک پاشنه آشیل امنیتی بدل شده است. شدت مصرف انرژی در ایران ــ یعنی میزان انرژیای که برای تولید هر واحد از تولید ناخالص داخلی سوزانده میشود ــ بنا بر آمارهای رسمی، در سال ۲۰۰۸ معادل ۴.۲ بشکه نفت خام برای هر هزار دلار تولید ناخالص داخلی بوده است؛ رقمی سه برابر میانگین جهانی. اگر سهم صادرات نفت خام از تولید ناخالص داخلی کسر شود، این رقم به ۶.۸ بشکه افزایش مییابد، در حالی که همین شاخص برای اتحادیه اروپا ۰.۷۷، برای ژاپن ۰.۸، و برای ترکیه ۱ بوده است. الگوی مصرف انرژی در ایران، طی دهههای گذشته چنان اسرافآمیز و بیضابطه بوده که تابآوری کشور را در برابر شوکهای خارجی به شدت کاهش داده و همین ضعف، وسوسه قدرتهای متخاصم را برای ماجراجویی افزایش میدهد. اما این تمام ماجرا نیست. بحرانهای اقتصادی، بهویژه آنها که ریشه در ناکارآمدی ساختاری دارند، به ندرت در مرزهای اقتصاد باقی میمانند. آنها مانند گسلی پنهان در زیر پوست یک جامعه عمل میکنند: تا زمانی که فشار انباشته نشده، همه چیز عادی به نظر میرسد، اما هنگامی که آستانه تحمل فرا برسد، زمین زیر پای سیاست و اجتماع شکافته میشود. این نوشتار میکوشد با بهرهگیری از مفهوم «تابآوری راهبردی»، این زنجیره علی را تحلیل کند: ناکارآمدی انرژی چگونه به بحران اقتصادی میانجامد، بحران اقتصادی چگونه زمینهساز فروپاشی اجتماعی میشود، و فروپاشی اجتماعی چگونه دروازه را به سوی جنگ داخلی یا خارجی میگشاید.
برای فهم این زنجیره، ابتدا باید مفهوم «شدت انرژی» را دقیقاً تعریف کرد. شدت انرژی، سنجهای …
