سنندج از سالهای دور به دلیل تعدد مساجد، منارهها و اماکن مذهبی به این نام شهرت داشته است؛ بهگونهای که مسجد در این شهر تنها یک بنای مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی شهر به شمار میرود، کافی است در محلههای قدیمی سنندج قدم بزنید تا در فاصلهای کوتاه، گنبد و مناره مسجدی قدیمی را ببینید؛ بناهایی که هر کدام بخشی از تاریخ این شهر را در خود جای دادهاند.
اما چرا سنندج را شهر مسجد و مناره مینامند؟ پاسخ به این سؤال را باید در پیوند عمیق مردم این منطقه با دین، فرهنگ اسلامی و سنتهای اجتماعی جستوجو کرد، در واقع سنندج از نظر تعداد مساجد نسبت به جمعیت و مساحت، جایگاه ویژهای دارد و همین تراکم بالای اماکن مذهبی، از گذشته این شهر را از بسیاری از شهرهای دیگر متمایز کرده است.
در استان کردستان مسجد همواره جایگاهی فراتر از یک محل عبادت داشته است، مسجد در فرهنگ مردم این دیار، محل آموزش علوم دینی، گردهمایی اجتماعی، برگزاری آیینهای مذهبی و حتی در دورههایی محل شکلگیری و انتقال بخش مهمی از فرهنگ و دانش جامعه بوده است و وجود صدها مسجد تاریخی در شهرها و روستاهای کردستان نتیجه همین جایگاه ویژه است.
مساجد تاریخی کردستان، فقط بناهایی قدیمی نیستند؛ آنها روایت معماری و فرهنگ چند قرن از این سرزمین را با خود حمل میکنند.
بخش قابل توجهی از مساجد تاریخی سنندج به دوره قاجار بازمیگردند؛ دورهای که معماری مذهبی در این شهر رونق ویژهای پیدا کرد، ویژگیهایی مانند شبستانهای ستوندار، ستونهای چوبی، ایوانهای رو به حیاط، حوض و آبنما و تزئینات آجری و کاشیکاری، از عناصر شاخص معماری مساجد منطقه کردستان است.
در حال حاضر ۲۳ مسجد و مکان مذهبی تاریخی در سنندج در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند؛ بناهایی که هر کدام بخشی از هویت تاریخی و معماری شهر را نمایندگی میکنند.
دارالاحسان؛ نگین مساجد تاریخی سنندج
در میان این بناها، مسجد دارالاحسان یا مسجد جامع سنندج جایگاه ویژهای دارد.
این مسجد در سال ۱۲۲۷ هجری قمری به دستور اماناللهخان اردلان، والی وقت کردستان، ساخته شد؛ بنایی که از همان ابتدا تنها کارکرد مسجد نداشت و به عنوان یک مرکز مهم آموزش علوم دینی نیز مورد استفاده قرار میگرفت.
دارالاحسان دارای دو ایوان شرقی و جنوبی، صحن مرکزی، شبستانی با ۲۴ ستون سنگی مارپیچ است، اما شاید آنچه بیش از همه این مسجد را چشمگیر میکند، تزئینات آن باشد؛ کاشیکاریهای هفترنگ، آجرکاریهای ظریف، حوض سنگی، فوارهها و ستونهایی با تزئینات طنابی، مجموعهای از هنر و معماری ایرانی ـ اسلامی را در کنار هم قرار دادهاند.
حتی دیوارهای این مسجد نیز روایتگر دانش و فرهنگ هستند. بخشهایی از آیات قرآن در قسمتهای مختلف بنا نوشته شده و در گذشته، این مسجد یکی از مهمترین مراکز آموزش علوم دینی در منطقه به شمار میرفته است.
به همین دلیل، دارالاحسان را نمیتوان صرفاً یک مسجد تاریخی دانست؛ این بنا بخشی از تاریخ علمی، مذهبی و فرهنگی سنندج است.
مسجد دارالامان؛ یادگار اردلانها
در خیابان فردوسی سنندج، مسجد دارالامان یا مسجد والی قرار دارد؛ بنایی که در دوره قاجار و به دست غلامشاهخان، فرزند اماناللهخان اردلان، در ضلع شرقی قلعه حکومتی شهر ساخته شد.
این مسجد دارای صحن، ایوانی بزرگ و شبستانی وسیع است و از نظر معماری شباهتهایی با مسجد دارالاحسان دارد، دارالامان نیز در ابتدا بخشی از یک مجموعه مسجد ـ مدرسه بوده، اما با احداث خیابان فردوسی، قسمت مدرسه آن از میان رفته است.
با این حال، آنچه باقی مانده همچنان تصویری روشن از معماری مذهبی دوره قاجار در سنندج ارائه میدهد.
مسجد رشید قلعهبیگی؛ مسجدی در دل بازار
در ضلع جنوبی بازار سنندج، مسجد رشید قلعهبیگی قرار دارد؛ مسجدی که از قدیمیترین مساجد شهر به شمار میرود و ساخت آن به اوایل دوره قاجار نسبت داده شده است.
این مسجد با شبستان دوطبقه و ستونهای چوبی، حیاط چهارضلعی و آبنما و اتاقهایی که در گذشته محل اقامت و تحصیل طلاب علوم دینی بودهاند، نمونهای دیگر از معماری خاص مساجد کردستان است.
قرار گرفتن مسجد در کنار بازار نیز اتفاقی نیست. در معماری سنتی شهرهای اسلامی، بازار و مسجد اغلب در کنار یکدیگر قرار میگرفتند و همین همجواری، پیوند میان زندگی اقتصادی، اجتماعی و مذهبی مردم را نشان میداد.
مسجد عبداللهبیک؛ تلفیق معماری و تاریخ
در بافت قدیمی سنندج و محله سرتپوله، مسجد و تکیه عبداللهبیک قرار گرفته است؛ بنایی که تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست اما احتمال داده میشود به اوایل دوره قاجار تعلق داشته باشد.
این مسجد دارای حیاطی با آبنما و فضای اصلی مسجد است که با طاق، چشمهطاق و گنبد پوشیده شده است. نوع قوسها و تزئینات آجری بنا، از جمله گرهچینی و آجرکاری خفته و راسته، نشاندهنده تأثیر جریانهای مختلف معماری ایرانی در ساخت آن است.
حتی برخی عناصر باقیمانده از اوایل دوره پهلوی نیز در این بنا دیده میشود؛ موضوعی که نشان میدهد مسجد در طول زمان با تغییرات معماری و اجتماعی شهر همراه بوده است.
مسجد ملا احمد قیامتی و مسجد میرزا فرجالله
در کنار بناهای شناختهشدهتر، مساجد دیگری نیز در بافت تاریخی سنندج قرار دارند که هر کدام بخشی از هویت معماری شهر را حفظ کردهاند.
مسجد ملا احمد قیامتی در ضلع غربی بازار سنندج قرار دارد و از یک شبستان، ایوان ستوندار و چهار ستون چوبی تشکیل شده است. وجود حیاط و آبنمایی که از آب قنات بهره میگیرد نیز از ویژگیهای این بناست. یکی از جذابیتهای مسجد، کتیبههای خط ثلث است که به ملاحسن حزین کردستانی، از خطاطان شناختهشده منطقه، نسبت داده میشود.
مسجد میرزا فرجالله نیز از دیگر مساجد دوره قاجار سنندج است. این مسجد با شبستان چهارستونه، ایوان چوبی، راهروهای دوطبقه و پنجرههای مشبک با گرهچینی، نمونهای از معماری بومی و مذهبی شهر در دوره قاجار است. بانی این مسجد، میرزا فرجالله وزیر، از صاحبمنصبان دوره قاجار در کردستان بوده است.
شهر مسجد و مناره، فقط یک عنوان نیست
اگر امروز سنندج را با موسیقی، دف، کتاب و فرهنگ میشناسیم، مسجد و مناره نیز بخشی جداییناپذیر از همین هویت فرهنگی هستند.
در واقع، عنوان "شهر مسجد و مناره" فقط به تعداد زیاد مساجد اشاره نمیکند؛ این عنوان بخشی از یک سبک زندگی و تاریخ اجتماعی است. مسجد در محلههای قدیمی سنندج، همواره در کنار خانه، بازار، مدرسه و فضای عمومی شهر معنا پیدا کرده و در بسیاری از دورهها، یکی از اصلیترین کانونهای ارتباط مردم بوده است.
از همین منظر، مسجد را میتوان یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده به سیمای تاریخی سنندج دانست؛ عنصری که هم در معماری شهر حضور دارد و هم در خاطره جمعی مردم.
گنبدها و منارههایی که از میان بافت قدیمی شهر دیده میشوند، فقط نشانههایی برای یافتن مسیر نیستند؛ هر کدام بخشی از گذشته سنندجاند، از صدای اذان در کوچههای قدیمی گرفته تا حجرههایی که روزگاری محل تحصیل طلاب بودهاند و از کتیبههای قرآنی تا کاشیکاریهای رنگارنگ، همه و همه بخشی از روایتی هستند که نسل به نسل منتقل شده است.
امروز روز مسجد و مناره شاید بهترین فرصت باشد برای اینکه دوباره به این بخش از هویت سنندج نگاه کنیم؛ شهری که عنوانهای زیادی دارد، اما "شهر مسجد و مناره" یکی از قدیمیترین و ریشهدارترین نامهای آن است.
انتهای پیام
