مساجد تاریخی تبریز فراتر از بنایی برای عبادت بوده و هر یک بخشی از تاریخ این شهر را در خود جای دادهاند؛ بناهایی که در دورههای مختلف، همزمان با کارکرد عبادی، با آموزش، اجتماع مردم، بازار، فعالیتهای فرهنگی و در مقاطعی با تحولات سیاسی شهر پیوند داشتهاند. مسجد کبود، مسجد جامع، مسجد صاحبالامر، مسجد علیشاه، مسجد مقبره، مسجد استاد و شاگرد، مسجد حاج صفرعلی، مسجد سیدحمزه و شماری دیگر از مساجد تاریخی، از جمله بناهایی هستند که در بافت تاریخی تبریز قرار گرفتهاند و بخشی از هویت مذهبی و اجتماعی این شهر را شکل دادهاند.
مسجد کبود یا «گؤی مچید» از شاخصترین بناهای تاریخی تبریز است که در دوره قراقویونلوها و در قرن نهم هجری ساخته شد. این مسجد بخشی از مجموعهای گستردهتر به نام «مظفریه» بود و به دلیل استفاده گسترده از کاشیهای معرق با رنگهای لاجوردی و فیروزهای، به «فیروزه اسلام» شهرت یافت. کتیبه سردر مسجد، پایان ساخت بنا را سال ۸۷۰ هجری قمری نشان میدهد و این مجموعه در دوره خود تنها یک مسجد نبود و بناهای دیگری همچون خانقاه و دیگر فضاهای وابسته نیز در کنار آن وجود داشتند.
مسجد جامع تبریز اما جایگاهی متفاوت در تاریخ شهر دارد. این بنا که در منابع تاریخی با عنوان «جامع کبیر» نیز شناخته شده، در طول ادوار مختلف مسجد جامع شهر بوده و در مجاورت بازار تاریخی تبریز قرار گرفته است. همین همجواری، مسجد جامع را با یکی از مهمترین مراکز اقتصادی و اجتماعی شهر پیوند داده است. بخشهای مختلف مسجد در دورههای تاریخی گوناگون توسعه یافته و پس از زلزله بزرگ تبریز در سال ۱۱۹۳ هجری قمری نیز بخشهایی از آن بازسازی شد.
مسجد صاحبالامر از دیگر مساجد کهن تبریز است که ساخت آن به دوره صفوی و فرمان شاه طهماسب اول نسبت داده میشود. این مسجد در میدان تاریخی صاحبآباد قرار داشت و در جریان حمله عثمانیها آسیب جدی دید و پس از آن نیز بازسازی شد. همین پیشینه، مسجد صاحبالامر را به یکی از بناهای شاخص دوره صفوی در تبریز تبدیل کرده است.
در میان بناهای تاریخی تبریز، مجموعه مسجد علیشاه نیز جایگاه ویژهای دارد. این مجموعه که در دوره ایلخانی ساخته شد، یکی از بناهای عظیم مذهبی شهر بود و آنچه امروز به نام ارگ علیشاه شناخته میشود، بخشی از بقایای آن مجموعه است. بنای مسجد در طول قرنها بر …
