ابوالقاسم شهریاری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ضرورت حرکت پژوهشهای دانشگاهی به سمت تولید دانش کاربردی و حل مسائل جامعه، اظهار کرد: تحقیقات دانشگاهی بهطور کلی، اعم از پایاننامهها و رسالههای کارشناسی ارشد و دکتری، به دو گروه تقسیم میشوند؛ یک گروه تحقیقات بنیادی هستند که به دنبال گسترش مرزهای علماند و گروه دیگر تحقیقات کاربردی که موضوعات و مسائل موجود در جامعه، صنعت، مسائل فرهنگی و حوزههای مختلف خارج از دانشگاه را به عنوان هدف پژوهش خود انتخاب میکنند.
وی افزود: در تحقیقات کاربردی، مسائل موجود در جامعه، سازمانها، نهادهای دولتی و حتی بخش خصوصی شناسایی میشوند و پژوهشگرانی که تخصص لازم را دارند، برای پاسخ به این مسائل وارد فرآیند پژوهش میشوند. البته شرایط نسبت به گذشته بسیار بهتر شده و تلاشهای زیادی صورت گرفته تا این بخش از پژوهشها در اختیار دانشگاهها قرار گیرد.
این استاد مدعو دانشگاه فردوسی با بیان اینکه یکی از دلایل فاصله گرفتن برخی پایاننامهها و رسالهها از نیازهای واقعی جامعه، بیاطلاعی دانشجویان از مسائل پژوهشی موجود است، تصریح کرد: دانشجویان ما با نیازهای پژوهشی که اعلام میشود، ارتباط کافی ندارند. دولت، مرکز پژوهشهای مجلس و بسیاری از سازمانها و نهادهای دولتی و خصوصی، فراخوانهای پژوهشی منتشر میکنند، اما این موضوعات به دست دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری نمیرسد و آنها اطلاعی ندارند که چنین فراخوانهایی وجود دارد و امکان حمایت از پایاننامه یا رساله مرتبط با آنها فراهم شده است.
شهریاری ادامه داد: این فراخوانها معمولاً در نهایت به دانشگاه میرسند، اما در اختیار دانشجو قرار نمیگیرند. بارها با این مسئله مواجه شدهایم که حتی در دانشگاه فردوسی مشهد قراردادی برای انجام پژوهشهایی در یک حوزه مشخص منعقد شده، اما دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری مرتبط با آن حوزه از این موضوع بیاطلاع بودهاند.
وی با اشاره به یک نمونه در حوزه علوم سیاسی گفت: در دانشگاه فردوسی مشهد قراردادی برای انجام پژوهشهایی در حوزه حکمرانی منعقد شده بود، اما هیچکدام از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری علوم سیاسی از این موضوع اطلاع نداشتند؛ در حالی که همزمان چند پژوهش نیز در این حوزه در حال انجام بود، اما دانشجویان بدون اطلاع از این ظرفیتها، موضوعات دیگری را انتخاب میکردند.
این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: بخش قابل توجهی از پژوهشهای کاربردی که مورد نیاز جامعه است، از طریق فراخوانهای پژوهشی سازمانها و نهادهای مختلف اعلام میشود و منابع قابل توجهی نیز برای آنها اختصاص مییابد، اما یک سازوکار مشخص برای اینکه گروه هدف، یعنی دانشجویان، از این فرصتها مطلع شوند، وجود ندارد.
شهریاری افزود: این فراخوانها ممکن است در کارتابل اساتید قرار گیرد، اما دانشجو در این فرآیند حضور مستقیمی ندارد؛ مگر اینکه استاد به صورت اتفاقی موضوع را ببیند و دانشجو را به آن متصل کند. در نتیجه، بخش زیادی از پایاننامهها و رسالهها همچنان در چارچوب موضوعات سنتی و کلاسیک باقی میمانند.
وی با بیان اینکه این مسئله در رشتههای علوم انسانی نمود بیشتری دارد، اظهار کرد: در بسیاری از موارد، پایاننامهها و رسالههای علوم انسانی با موضوعاتی انجام میشوند که ارتباط چندانی با مسائل روز جامعه ندارند. بخشی از این موضوع به این دلیل است که دانشجو برای طی کردن فرآیند تحصیل، نیازمند انتخاب موضوع و نگارش پایاننامه است، اما زمانی که موضوعات اولویتدار و مسائل واقعی جامعه در اختیار او قرار نگیرد، ناچار میشود از میان موضوعات موجود یا حتی موضوعاتی که در عرصه بینالمللی مورد توجه هستند، موضوعی را انتخاب کند.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: نتیجه این فرآیند آن است که گاهی موضوعاتی در پایاننامهها انتخاب میشوند که ارتباط مستقیمی با وضعیت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه ندارند. در واقع خلأ اصلی، نبود ارتباط میان مسائل واقعی جامعه و فرآیند انتخاب موضوع پژوهش در دانشگاه است.
شهریاری درباره راهکار تبدیل پایاننامهها و رسالهها به پژوهشهای اثرگذار گفت: نسبت به گذشته، اقدامات مثبتی انجام شده و سامانههای مناسبی نیز طراحی شدهاند که باید به آنها توجه کرد. بنیادهای علمی، مرکز پژوهشهای مجلس و دیگر نهادهای مرتبط، هر سال فراخوانهای پژوهشی منتشر میکنند، اما همچنان مشکل اصلی، نحوه ارتباط این فراخوانها با جامعه هدف، یعنی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است.
وی افزود: برای مثال، فراخوان پژوهشی وارد دانشگاه میشود، معاونت پژوهشی دانشگاه آن را برای اعضای هیئت علمی ارسال میکند، اما دانشجو در این چرخه حضور ندارد. فرض بر این است که استاد دانشگاه موضوع را مشاهده کند، آن را تشخیص دهد و دانشجو را به سمت آن هدایت کند؛ در حالی که این اتفاق بهصورت گسترده رخ نمیدهد.
دانشگاهها برای ارتباط دانشجو با مسائل پژوهشی سازوکار مشخص ایجاد کنند
این استاد مدعو دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به راهکارها و اصلاح این وضعیت تصریح کرد: برای اصلاح این فرآیند، دانشگاهها باید سازوکارهای مشخصی ایجاد کنند. دانشگاههای مادر مانند دانشگاه تهران اقداماتی در زمینه طراحی سامانههای اطلاعرسانی فراخوانهای پژوهشی انجام دادهاند و سایر دانشگاهها نیز باید به سمت ایجاد چنین ساختارهایی حرکت کنند.
شهریاری ادامه داد: علاوه بر طراحی سامانه، باید برای دانشجویان جدیدالورود مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، برنامههای آشنایی پژوهشی برگزار شود. همانطور که دانشجویان مقطع کارشناسی در ابتدای ورود با محیط دانشگاه آشنا میشوند، دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز باید با مسیرهای پژوهشی، فراخوانها، ظرفیتهای حمایتی و اولویتهای پژوهشی کشور آشنا شوند.
وی خاطرنشان کرد: دانشجوی ارشد و دکتری باید بداند که چه سامانههایی برای فراخوانهای پژوهشی وجود دارد، چه نهادهایی از پژوهشها حمایت میکنند و چگونه میتواند موضوع پایاننامه یا رساله خود را با نیازهای واقعی جامعه پیوند دهد.
این مدرس دانشگاه با انتقاد از محدود شدن اطلاعرسانی فراخوانها به مسیرهای اداری گفت: یکی از مشکلات این است که معاونتهای پژوهشی دانشگاهها، این موضوع را بیشتر به عنوان یک فرآیند اداری میبینند؛ در حالی که دانشجو کارتابل اداری ندارد و باید سازوکاری طراحی شود که اطلاعات پژوهشی به شکل مستقیم به او برسد.
شهریاری افزود: اینکه صرفاً یک فراخوان پژوهشی روی تابلو اعلانات دانشکده نصب شود، پاسخگو نیست و بیشتر شبیه رفع مسئولیت است. اصل مسئله این است که دانشجویان هنگام انتخاب موضوع پایاننامه یا رساله، از مجموعه مسائل و فراخوانهای پژوهشی موجود آگاهی داشته باشند.
وی با بیان اینکه فراخوانهای پژوهشی تنها محدود به پژوهشهای کاربردی نیستند، اظهار کرد: باید توجه داشت که بخشی از این فراخوانها مربوط به تحقیقات بنیادی و توسعه مرزهای علم نیز میشود و اینگونه نیست که همه حمایتهای پژوهشی صرفاً برای حل مسائل کاربردی جامعه تعریف شده باشند. در حوزههایی مانند علوم پایه، فناوریهای نوین، پزشکی و نانو نیز فراخوانهای بنیادی وجود دارد که از اهمیت بالایی برخوردار هستند.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه نقطه ضعف اصلی در این زمینه، نحوه انتشار فراخوانها و آگاه نبودن دانشجویان از آنهاست، گفت: مسئله این نیست که فراخوان پژوهشی وجود ندارد؛ بلکه مشکل این است که در زمان انتخاب موضوع پایاننامه یا رساله، این اطلاعات به دست دانشجویان نمیرسد. برای حل این مشکل میتوان سازوکارهای مختلفی طراحی کرد؛ برای مثال، دانشگاه تهران سامانهای ایجاد کرده است که فراخوانهای پژوهشی را در اختیار دانشجویان قرار میدهد. دانشگاههای دیگر نیز میتوانند چنین فرآیندی را ایجاد کنند یا حتی امکان ارسال مستقیم فراخوانها به دانشجویان را فراهم آورند.
شهریاری افزود: شاید ارسال مستقیم اطلاعات به دانشجویان برای دانشگاهها دشواریهایی داشته باشد، اما میتوان در سطح دانشگاه یا دانشکدهها سازوکارهایی طراحی کرد تا این ارتباط برقرار شود. معاونتهای پژوهشی دانشگاهها نیز به دلیل تجربه و ارتباطی که با این حوزه دارند، میتوانند راهکارهای مناسبی برای این موضوع ارائه دهند.
وی خاطرنشان کرد: نکته نهایی این است که میان فراخوانهای پژوهشی و جامعه هدف، یعنی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، ارتباط مؤثری وجود ندارد؛ مگر اینکه خود دانشجو بهصورت شخصی به دنبال این موضوعات برود. در حالی که باید یک مسیر مشخص برای اطلاعرسانی و ارتباط دانشجویان با مسائل پژوهشی کشور ایجاد شود تا پایاننامهها و رسالهها بتوانند علاوه بر ارزش علمی، به حل چالشهای واقعی جامعه نیز کمک کنند.
انتهای پیام
