سوزندوزی ترکمن که بدان سیاهدوزی نیز اطلاق میشود، از دیرباز کاربرد فراوانی داشته و در جامعه ترکمن برای تزئین لباسهای مردان، زنان و کودکان همچنین پردهها نیز استفاده میشود اما امروز عمدتاً در لباس زنان دیده میشود.
نوع دوخت آن زنجیره فشرده و بسیار ریز است که در ترکمنی به آن سانجیم میگویند و بیشتر از نقوش هندسی و قرینه بهصورت ذهنی بهره میگیرند.
این هنر تاریخچهای کهن در تاریخ این منطقه دارد. گلدوزی مصور ترکمن از زمان سکاها رایج بوده و در دیگر دورهها بهمراه سایر دوخت و دوزها از رواج برخوردار بوده است.
آنچه که معلوم است اینکه ترکمنها از قدیمالایام به تهیه ابریشم که بهعنوان ماده اصلی سوزندوزی تلقی میشود پرداخته و دختران و زنان لباسهای خود را با نخهای ابریشمی که با رنگهای طبیعی رنگرزی میشد، سوزندوزی میکردهاند و این امر از نغمههای زنان ترکمن و در ادبیات شفاهی آن به وضوح مشخص است.
مواد اولیه مورد مصرف در سوزندوزی ترکمن شامل نخ و پارچه است. نخها انواع مختلفی داشته از جمله نخهای طبیعی چون ابریشمی و پنبهای و نخهای مصنوعی اکریلیک. برای پارچه نیز از انواع ابریشمی و پشمی استفاده میشود. پارچههای ابریشمی جهت تهیه «چِرپِه» (روپوش کوتاه زنان)، «کورتِه» (روپوش بلند زنان)، «چاکمن» (روپوش مردانه) و پارچههای پشمی برای دوخت «چابیت» (کت) استفاده میشود. ابزارهایی که در رشته سوزندوزی ترکمن از آن بهره میجویند عبارت است از سوزن کرول که خاص گلدوزی است، انگشتانه و قیچی. همچنین قیچی انواع مختلف داشته از جمله قیچی زیگزاگ، قیچی برش و قیچی خاص گلدوزی.
ابتدا لایهبندی و شیاردوزی پارچه که جهت ثابت نگه داشتن پارچه و سوزندوزی صورت میگیرد. سپس تاباندن نخ ابریشم برای استحکام بخشی نخ که به تعداد دو یا سه یا پنج لا با هم تاب میدهند. بعد از آن، سیم کشی برای تعیین محدوده اصلی کادر جهت پیاده کردن طرح انجام میشود. سیاهدوزی، مرحله بعدی در سوزندوزی ترکمن است که فضای طرح را با دوخت زنجیره و نخ ابریشمی مشکی مشخص میکنند.
الواندوزی، مرحله دوختن نخهای رنگی در داخل سیاهدوزی است. همچنین در دانهدوزی (آلاجه)، پس از دوخت زنجیره سیمکشی، بین دو سیم را دانهدوزی میکنند. مرحله آخر نیز سفیددوزی است. این دوخت اصولاً در شلوار زنانه و در قسمت بالای سیم انجام میشود و از طرحهای «ساری ایچیان» استفاده میکنند. دوختهای ترکمنی انواع مختلفی دارد که از آن میتوان دوخت زنجیره (کوجمه)، پَر، ساقهدوزی، تیغ ماهی(قایما)، دانهدوزی و «ایلمه» نام برد. از دیگر مسایل مربوط به سوزندوزی ترکمن، نقوشی است که در این نوع سوزندوزی به کار میرود.
نقوش مذکور عمدتاً اشکال ساده شده عناصری است که در محیط اطراف هنرمند وجود دارد.
پارچه بافی ابریشم یکی دیگر از هنرهای جادویی زنان ترکمن این شهرستان است و بانوان این منطقه با ذوق و قریحهای که دارند هنرهای زیبایی را با این نخ های ابریشم خلق کرده اند.
این پارچههای ابریشمی که به صورت کاملاً سنتی تولید می شود به مصرف خود شهرستان میرسد.
برای تولید چنین پارچههایی باید نخ ابریشم وجود داشته باشد که ابریشم استفاده نیز محصول همین زنان و بانوان هنرمند و یا تولید این شهرستان است که در آنجا تولید میشود.
بعد از اینکه نخهای ابریشم بعد از ریسیدن محکم شدند به صورت ضرب دری تبدیل به کلاف میشوند و بعد از آن توسط خاکستر درخت توت و بوته کنجد سفید، سفید میشوند و با رنگهای شیمیایی، پوست درخت گردو و پوست انار رنگ میشوند.
آهار کردن نخهای ابریشم از دیگر اقداماتی است که بعد از رنگ کردن انجام میشود و این امر مقاومت نخها را بیشتر میکند. نخهای محکم شده داخل قرقره گذاشته میشود و توسط آن چله کشی انجام میشود. با پارچههای ابریشم بافته شده روسری ترکمن ابریشمی و پارچه پیراهنی زنانه تولید میشود.
فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ که یکی از فرش های منحصر به فرد دنیا است و به ثبت جهانی در بخش جرگلان این شهرستان تولید می شود و در هیچ جایی از دنیا جزء این منطقه از این نوع فرش تولید نمی شود.
فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ سومین فرشی است که در این استان به ثبت جهانی رسیده است. پیش از آن، فرش کردی و ترکمن جرگلان نیز به ثبت جهانی رسیده بودند.
در خراسان شمالی ۵۰۰ بافنده در تولید فرش دو رویه تمام ابریشم دویدوخ فعالیت دارند.
دلیل منحصر به فرد بودن این نوع از فرش این است که فرش از دو سمت بافته می شود و طرح هر دو سمت فرش با یکدیگر متفاوت است.
فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ بیشتر جنبه تزئینی دارد و به عنوان تابلو فرش و ... استفاده می شود.
انتهای پیام
