خبرگزاری مهر، گروهاستانها: در دوران غیبت صغری علاوه بر چهار نایب خاص امام زمان(عج) شبکه گستردهای از وکلا در شهرها و مناطق مختلف فعالیت میکردند. این افراد واسطه انتقال نامهها، احکام، وجوهات شرعی، ادعیه، رهنمودها و عنایات ناحیه مقدسه به شیعیان بودند. گاهی در منابع، به دلیل شباهت وظایف یا گستردگی مفهوم وکالت، از سفرا نیز با عنوان وکیل و از برخی وکلا با عنوان سفیر یاد شده است؛ اما علمای شیعه برای جلوگیری از اشتباه چهار نایب خاص را «سفیر» و دیگر مرتبطان با ناحیه مقدسه را «وکیل» نامیدهاند.
سفرا نیابت عامتری داشتند، بهطور مستقیم با امام مهدی(عج) ارتباط برقرار میکردند، پرسشها و مشکلات شیعیان را منتقل میساختند و درباره وجوهات شرعی اختیار داشتند. در مقابل وکلا در مناطق مشخص و در چارچوب وظایف محدودتر فعالیت میکردند و بیشتر از طریق سفرا با ناحیه مقدسه ارتباط داشتند. وجود این شبکه بهویژه در شرایط اختناق و نظارت شدید حکومت عباسی، موجب میشد ارتباط با شیعیان با رعایت تقیه و استتار انجام شود و فشار امنیتی بر سفرا و رهبری جامعه شیعه کاهش یابد.
درباره وثاقت و عدالت وکلا میان عالمان رجال دیدگاههایی وجود دارد. برخی وکالت از امام را نشانه عدالت دانستهاند، اما آیتالله خویی معتقد است وکالت بهتنهایی برای اثبات عدالت کافی نیست و در امور مالی، بیشتر بر امانتداری وکیل دلالت دارد.
در مقابل درباره وکلای ناحیه مقدسه در دوران غیبت صغری میتوان گفت که وکالت آنها جز در مواردی محدود، ملازم با اعتماد و عدالت عرفی بوده است زیرا این جایگاه بخشی از تشکیلات پنهانی رهبری شیعه محسوب میشد و افراد پس از آزمونهای مختلف به آن منصوب میشدند.
شیخ صدوق از دوازده وکیل مرتبط با امام زمان(عج) نام برده است؛ از جمله عثمان بن سعید و محمد بن عثمان در بغداد، محمد بن ابراهیم بن مهزیار در اهواز، احمد بن اسحاق اشعری در قم، محمد بن صالح در همدان، محمد بن جعفر اسدی در ری، قاسم بن علاء در آذربایجان و محمد بن شاذان در نیشابور. منابع دیگر نیز از افرادی همچون ابراهیم بن مهزیار، حسین بن روح نوبختی، ابراهیم بن محمد همدانی و ایوب بن نوح بهعنوان وکلای ناحیه مقدسه یاد کردهاند.
ائمه اطهار(ع) برای تسهیل ارتباط شیعیان وکلایی مشخص میکردند
حجتالاسلام مصطفی سلیمانیان در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: ائمه اطهار(ع) برای تسهیل ارتباط شیعیان و محبان اهلبیت با امامان معصوم(ع) در مناطق مختلف وکلایی تعیین میکردند تا امور دینی، پرسشها و نیازهای مردم از مسیر آنها پیگیری شود.
وی افزود: شبکه وکالت در دوران امامان متاخر بهویژه از عصر امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) گستردگی و اهمیت بیشتری یافت و این موضوع از یکسو به دلیل افزایش فشار و نظارت حکومتهای وقت بر ائمه(ع) بود و از سوی دیگر شیعیان را برای ارتباط غیرمستقیم با امام در آستانه دوران غیبت آماده میکرد.
این پژوهشگر تاریخ اسلام ادامه داد: انتقال امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) به سامرا و قرار گرفتن آنها زیر نظر دستگاه حاکم مراجعه مستقیم شیعیان را با دشواری مواجه کرده بود؛ از این رو وکیلان ائمه(ع) مسئولیت مهمتری در رسیدگی به امور پیروان اهلبیت(ع) بر عهده گرفتند.
حجت الاسلام سلیمانیان با اشاره به جایگاه همدان در این شبکه اظهار کرد: همدان در منابع تاریخی، گاه برای جلوگیری از اشتباه با قبیله عربی «حمدان» به صورت «حمذان» نوشته شده است. این شهر در شمار مناطق دارای جمعیت قابل توجهی از مریدان و محبان اهلبیت(ع) قرار داشت و وکلایی از سوی ائمه(ع) در آن فعالیت میکردند.
وی گفت: برخی از این وکیلان ساکن همدان بودند و برخی دیگر به این منطقه سفر میکردند و برای مدتی به امور دینی و مسائل شیعیان رسیدگی داشتند و براساس گزارشهای تاریخی، در دوران امام حسن عسکری(ع) و نیز غیبت صغری، وکلایی برای همدان تعیین شده بودند و گاه ساختاری شامل وکیل ارشد برای نظارت بر فعالیت دیگر وکلا وجود داشت.
این پژوهشگر تاریخ اسلام ابراهیم بن محمد همدانی معروف به ابوالحسن، را از چهرههای شاخص این شبکه در همدان دانست و تصریح کرد: نام وی در منابع رجالی بهعنوان فردی مورد اعتماد و از وکلای اهلبیت(ع) آمده است. اهمیت عملکرد او به اندازهای بود که پس از وی نیز فرزندان و نوادگانش در مسیر وکالت و خدمت به شیعیان نقش داشتند.
از محمد بن صالح همدانی نیز بهعنوان یکی دیگر از وکیلان اهلبیت(ع) در همدان یاد شده است
حجت الاسلام سلیمانیان افزود: علی بن ابراهیم، محمد بن علی بن ابراهیم و قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم از جمله افراد این خاندان هستند که نام آنها در منابع رجالی مطرح شده است و از محمد بن صالح همدانی نیز بهعنوان یکی دیگر از وکیلان اهلبیت(ع) در همدان یاد شده است.
وی با اشاره به منابع قابل مراجعه در این زمینه گفت: آثار رجالی همچون «رجال کشی»، «رجال نجاشی» و «معجم رجال الحدیث» آیتالله خویی اطلاعاتی درباره ابراهیم بن محمد همدانی و شماری از افراد این خاندان ارائه کردهاند.
این پژوهشگر تاریخ اسلام در بخش دیگری از سخنان خود، درباره انتساب آرامگاه شاهزاده حسین(ع) در همدان بیان کرد: درباره حسین بن علی النقی(ع) دیدگاههای مختلفی وجود دارد و نمیتوان با قطعیت درباره همه جزئیات تاریخی آن سخن گفت.
وی افزود: بر پایه یک دیدگاه امام هادی(ع) دارای ۲ فرزند با نام حسین شامل حسین اکبر و حسین اصغر بودهاند؛ پدیدهای که نامگذاری مشابه برای فرزندان در میان عرب آن روزگار سابقه داشته است و براساس این دیدگاه احتمال دارد حسین اصغر(ع)، برادر امام حسن عسکری(ع) و عموی امام زمان(عج) به درخواست مردم همدان برای رسیدگی به امور متدینان و وکلای این منطقه به همدان سفر کرده و در این شهر رحلت کرده باشد.
حجت الاسلام سلیمانیان خاطرنشان کرد: بر مبنای این احتمال آرامگاه معروف به شاهزاده حسین(ع) در ابتدای خیابان شهدا در همدان با این شخصیت تطبیق داده شده است هرچند بررسی دقیق این موضوع نیازمند توجه به مجموعه منابع تاریخی، رجالی و اسناد مرتبط است. کد مطلب 6923024
