استانها
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، یخدان رحیمآباد یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند است که اگرچه امروز در میان بافت شهری و در فضای بهسازیشده خیابان شهید محلاتی قرار گرفته، اما در گذشته در حاشیه جنوبی شهر و در میان بیابانهای جنوبی بیرجند قرار داشت؛ سازهای بلند و شاخص که در کنار عمارت و باغ تاریخی رحیمآباد، بخشی از سیمای تاریخی این محدوده را شکل میداد.
این بنای تاریخی که به اواخر دوره قاجار تعلق دارد، تنها یک سازه برای تولید و نگهداری یخ نبوده است، بلکه اسناد و روایتهای تاریخی نشان میدهد فضای پیرامون آن در دهههای ابتدایی قرن گذشته یکی از میدانهای مهم شهر بیرجند بوده و کارکردهای اجتماعی، نظامی و ورزشی متعددی داشته است.
یخدانهای سنتی در مناطق گرم و خشک ایران، پاسخی هوشمندانه به نیاز مردم برای دسترسی به یخ در فصل گرما بود. در بیرجند نیز با توجه به اقلیم خشک و تفاوت قابل توجه دمای شب و روز، از ظرفیت شبهای سرد زمستان برای تولید و ذخیره یخ استفاده میشد.
یخدان رحیمآباد از بخشهای مختلفی شامل دیوار سایهانداز، محوطه یخبند، مخزن جمعآوری یخ، گنبد، ورودی و اتاق نگهبان تشکیل شده است. آب مورد نیاز این مجموعه نیز از طریق رشتهکوه باقران تأمین میشد.
معماری برای مقابله با گرمای تابستان
مهمترین ویژگی این سازه را باید در هماهنگی معماری آن با شرایط اقلیمی منطقه جستوجو کرد. در شبهای سرد زمستان، آب در محوطه مخصوص یخبندی جمع میشد و پس از یخزدن، یخها در مخزن مجموعه ذخیره میشدند تا در ماههای گرم سال مورد استفاده قرار گیرند.
دیوار بلند سایهانداز نیز یکی از اجزای مهم این فرایند بود. این دیوار با ایجاد سایه و کاهش تابش مستقیم خورشید، شرایط مناسبتری برای یخبندی و دوام یخ فراهم میکرد.
گنبد و مخزن یخدان نیز در ادامه همین منطق معماری ساخته شده بودند؛ معماریای که بدون استفاده از فناوریهای امروزی، با تکیه بر شناخت دقیق سازندگان از اقلیم، دما، سایه و جریان هوا، امکان نگهداری یخ را برای ماههای گرم سال فراهم میکرد.
وقتی یخدان فقط یخدان نبود
اما اهمیت یخدان رحیمآباد تنها به معماری و کارکرد آن محدود نمیشود. آنچه این بنا را برای تاریخ اجتماعی بیرجند جذابتر میکند، فضای گسترده اطراف آن است؛ جایی که …
