فرهنگی
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در هیاهوی خیابان امام خمینی، گنجینهای نفیس از آثار هنری ایران نگهداری میشود؛ مجموعهای که در سال 1323 در باغ ملی تهران خریداری و وقف فرهنگ و هنر این سرزمین شد.
موزه و کتابخانه ملی ملک در سال 1316 خورشیدی توسط حسین ملک تأسیس شد و به همراه املاک و مستغلات وقف آستان قدس رضوی شد. مرحوم ملک در تیر ماه سال 1323 قطعه زمین بزرگی را در باغ ملی تهران برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرد. احداث ساختمان جدید کتابخانه و موزه ملی ملک در سال 1364 آغاز شد و در سال 1375 به پایان رسید. کتابخانه ملی ملک با داشتن بیش از 19 هزار عنوان نسخه خطی نادر و نفیس، یکی از کتابخانههای بزرگ نسخ خطی ایران است.
حاج حسین آقا ملک که از تجار بزرگ و نامی تهران و مشهد بود، با وقف مجموعهای از اموال شامل وقف حدود 60 هزار هکتار زمین کشاورزی و باغ در خراسان بر آستان قدس رضوی، ایجاد و وقف بیمارستان در منطقه چناران مشهد، اهدای حدود دو میلیون و 500 هزار متر مربع زمین به فرهنگیان و کارکنان بهداری و پست و تلگراف خراسان و نیز اهدای منطقه و باغ وکیل آباد به شهرداری مشهد و مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک در جایگاه بزرگترین واقف تاریخ معاصر ایران قرار دارد.
ثروتمندی که سرزمینی به وسعت سوئیس را وقف فرهنگ کرد
کتابخانه ملی ملک با داشتن 19 هزار عنوان نسخه خطی نادر و نفیس و گنجینهای سه هزار ساله از آثار و اشیای ارزشمند تاریخی، یکی از شش گنجینه بزرگ نسخ خطی ایران است. ارزش و اهمیت این کتابخانه در میان پنج کتابخانه برتر کشور، مانند ملی، مجلس و کتابخانه دانشگاه تهران، به نفاست و ارزش هنری آثار است. آثاری که تنها یک اثر تاریخی و هنری نیستند، هرکدام زبان گویاییاند از هویت ملی که از هزارتوی تاریخ و پس از گذراندن فراز و فرودهای متعدد، به دست ما رسیدهاند و نگهداریشان یکی از وظایف خطیر و حیاتی است که امروزه با تکیه بر دانش تخصصی و استانداردهای علمی روز، توسط حوزه مرمت و حفاظت از آثار فرهنگی راهبری میشود.
این اداره به عنوان بازوی فنی و تخصصی صیانت از مواریث فرهنگی، نقشی راهبردی در پایداری و بقای این گنجینهها ایفا میکند. فرآیند حفاظت و مرمت در این مجموعه، فراتر از یک عملیات فنی ساده، تلاشی است مداوم و خستگیناپذیر برای زدودن غبار زمان از چهرهیِ هویت ملی؛ پیوندی است میان دانش و تجربه متخصصان این اداره و نبوغ هنرمندان گذشته، که سبب میشود نسخ خطی و آثار نفیس کتابخانه و موزه ملک، نه تنها به عنوان اشیای موزهای، بلکه به عنوان اسنادی زنده، پویا و سالم برای نسلهای آینده محفوظ بمانند.
محسن حقگو، رئیس اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی کتابخانه و موزه ملی ملک، کار این بخش را اینطور توضیح میدهد: این بخش کلیه امور مرتبط با آزمایشگاه، آسیبشناسی، مرمت آثار، مستندنگاری، ورود اطلاعات به بانک دادهها و تصویربرداری از آثار را برعهده دارد. در یک سیر معمولی، هر اثر در بدو ورود باد مراحلی را طی کند تا به مخازن امن برسد. اولین مرحله، آزمایشگاه است تا پس از گذراندن اقدامات اولیه، پرونده اثر تشکیل شود. در بخش آزمایشگاه، نیازهای هر اثر تشخیص داده شده و بر مبنای آن کار مرمت آثار با موادی که آزمایشگاه تشخیص میدهد، آغاز میشود.
این بخش تنها کار بررسی آثار مختص مجموعه ملک را انجام نمیدهد، بلکه گاه آثار دیگر مجموعهها و سازمانها نیز در آزمایشگاه بررسی میشود. به گفته حقگو، با توجه به اینکه تعداد قابل توجهی از آثار خطی همچنان در خانهها و مجموعههای شخصی نگهداری میشود که محیط مناسبی برای رشد قارچهاست، این مجموعه آمادگی لازم برای ارائه خدمات مشاوره برای صاحبان این آثار را دارد تا از گسترش آسیب جلوگیری شود.
در بخش آزمایشگاه، آثار مختلفی در حال بررسی است. نسخههای خطی متعددی که گوشهای از هرکدامشان، در اثر رطوبت و یا نداشتن شرایط مناسب نگهداری، آسیب دیده و برای عدم گسترش قارچها، نیازمند مرمتاند. آسیبها اعم از قارچها و کپکها با فراهم آمدن محیط کشت در آزمایشگاه شناسایی میشوند. کارشناسان این بخش با قرار دادن قارچها زیر میکروسکوپ، تنوع آنها را بررسی میکنند. به گفته حسینی؛ مسئول این بخش، اکثر قارچها در اثر رطوبت ایجاد شدهاند و کاغذ منبع مغذی برای آنهاست. ما در این بخش، ضمن شناسایی آنها، راه درمان را نیز ارائه میدهیم. اینجا آرشیو ملی؛ گنجینه اسرار تاریخ ایران
بعد از شناسایی آسیب، کار بازسازی و درمان با اتود خود آن و براساس نیازسنجی که در آزمایشگاه صورت گرفته، آغاز میشود. آثار متعدد اعم از نسخههای خطی، تابلوهای نقاشی، جلدهای پر نقش و نگار آثار و ... در این بخش در دو مرحله فیزیکی و شیمیایی آسیبزدایی میشوند. تمام تلاش کارشناسان این بخش بر این است که کار مرمت آثار، بدون مداخله انجام شود؛ بیآنکه در ماهیت اثر خللی ایجاد کند.
حقگو تأکید میکند که نگاه موزهای، نگاه تجاری به اثر ندارد و بر همین اساس، چند اصل کلی را در مرمت آثار مد نظر دارد. اولین اصل این است که حداقل مداخله را در اثر داشته باشیم و تا جایی که ساختار اثر جواب دهد، بازسازی انجام میشود. اگر قارچها و کپکها به زیباییسازی اثر آسیب نزده باشد، آن را فیکس میکنیم اما اگر در حال گسترش باشد یا ماهیت آن را تحت تاثیر قرار میدهد، کارشناسان مجبور به مداخله خواهند شد.
کار در این محیط آرام، چندان ساده نیست. باز کردن گره هر کدام از این آلودگیها و کار کردن با مواد شیمیایی، چالشهایی را برای کارشناسان حوزه مرمت به همراه دارد.
او ادامه میدهد: اصل دیگر، برگشتپذیری است. هر اقدامی که در اثر اعمال میشود، باید قابلیت حذف داشته باشد تا بتواند با متدهای جدید سالهای آینده جایگزین شود. اصل دیگر، عدم تفسیرپذیری است؛ هر بازسازی براساس مستندی صورت میپذیرد نه براساس تفسیر و رأی شخصی ما.
فاطمه قرائتی، کارشناس مرمت اشیای تاریخی، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، مراحل کار مرمت را اینطور توضیح میدهد: آفتزدایی عموماً در دو مرحله انجام میشود: لکههای قارچی یا آفات را اول به صورت مکانیکی(سطحی) بعد شیمیایی پاکسازی میکنیم. در مرحله مکانیکی آفتها با ابزارهای مختلف آفتزدایی میشود و بعد اگر نیاز بود، آفتزدایی شیمیایی مد نظر قرار میگیرد.
در مجموعه ملک، 148 اثر نقاشی و طراحی نگهداری میشود. بخش عمده آثار نقاشی این موقوفه توسط حاج حسین آقا ملک گردآوری شده است. این تابلو یکی از آثار مرحوم حسنعلی وزیری است که احتمال میرود طرحی از کلنل پسیان باشد. تابلو به دلیل قدمت، دچار فرسایش شده است.
شرایط نگهداری نامناسب، رطوبت و گاه حتی دمای بالا از دلایل ایجاد آفت در آثار است که میتواند به شکل قارچ یا حشرات خود را نشان دهد. مواد به کار رفته برای آفتزدایی شیمیایی، در کنار حفظ استانداردهای محیط به حفظ اثر کمک میکند، در صورت عدم حفظ استانداردهای محیطی، دوباره قارچها و کپکها این امکان را مییابند که به رشد خود ادامه دهند.
هرکدام از این آثار جلوهای از هنر و دانش ایرانیاند. یکی از کارشناسان بخش مرمت، در حال ترمیم جلد لاکی قرآنی از دوره قاجار است که با طرح گل و مرغ روی مقوا ایجاد و با روغن کمان که از ابداعات ایرانی است، ماندگار شده است.
پس از مرمت، هر کاری اعم از نسخههای خطی، سکهها، تابلوها و آثار ارزشمند دیگر وارد مراحل تصویربرداری و مستندنگاری میشود؛ مرحلهای که تلاش دارد ماندگاری هر اثر را با ثبت مشخصات و تصویربرداری حرفهای در دسترس عموم قرار دهد و در عین حال، ماندگاری آن را حتی پس از وقوع حوادثی چون جنگ، آتشسوزی و یا سرقت تضمین کند.
بدری، مسئول بخش مستندنگاری، کار این بخش را اینطور توضیح میدهد: این بخش کار فراهمآوری، ثبت و ضبط آثار را برعهده دارد. امروزه فرایند اطلاعات آثار بخشی از فرایند حفاظت آثار به شمار میآید؛ چرا که برخی از آثار در معرض زوال هستند؛ به همین دلیل باید آثار را به اطلاعات تبدیل کرد؛ به طوری که اگر به اثر نیاز است، دیگر لازم نباشد که آثار را فیزیکی بررسی کنیم و دست بزنیم. برای این منظور، باید تمام اطلاعات کار به همراه اسکن و عکاسی مدارک آن تولید شود.
او ادامه میدهد: علاوه بر مستندنگاری تصویری، بخشی از اطلاعات مانند وزن، قطر، دادههای تصویری که با چشم دیده میشود و یا بخشی از اطلاعات که با دیدن اثر به دست نمیآید و در کانتکس تاریخ و اجتماعی درک میشود، مانند اینکه در کدام مکتب و جغرافیا نوشته شده و ...، در این بخش ثبت میشود. پس از دستهبندی این اطلاعات، بحث دسترسپذیری آن مطرح است. اینکه چه میزان از اطلاعات هر اثر در شبکه وب منتشر شود و در دسترس عموم قرار گیرد. پس از این مرحله، آنالیز دادهها اهمیت دارد.
بدری در ادامه به استفاده از ابزارهای جدید و تکنولوژی برای ثبت اطلاعات و مستندنگاری آثار اشاره و اضافه میکند: سال گذشته از پروژه اسناد تاریخی شروع کردیم که بک گراند تاریخی تولید آثار را در شبکه آنتالوژی به ماشین سپردیم. در این فرایند، صرفاً کار به هوش مصنوعی سپرده نمیشود بلکه با چلنج کردن با این نوع ابزارها، به یک مدل میرسیم. این فرایند روی اسناد ترکی، عربی یا ترکی کار شده و جواب داده است اما در زمینه اسناد فارسی سابقه چندانی ندارد؛ به همین دلیل باید ماشین را آموزش داد که چگونه در این فرایند به ما کمک کند تا در نهایت، بتوانیم مانند یک کارآموز بخشی از کار را به او بسپاریم.
حقگو در تکمیل توضیحات بدری، به اهمیت کار مستندنگاری آن هم در شرایط ویژه ماههای اخیر و پس از وقوع دو جنگ تحمیلی اشاره میکند و میگوید: برخی از سازمانها در زمینه مستندنگاری و پژوهش کار خاصی انجام نداده و نسبت به آن بیتوجه بودهاند. اهمیت کار مستندنگاری زمانی مشخص میشود که اگر در وقایعی مانند جنگ مشکلی برای کارها پیش آید و آن اثر مستندنگاری نشده باشد، باید آن اثر را از بین رفته به شمار آورد.
"صحافی" آخرین مرحلهای است که هر اثر آسیبدیده باید قبل از ورود به مخزن طی کند. الصاق جلدها در نسخههای خطی و ترمیم اوراق کتابهای چاپی از جمله اقداماتی است که در این بخش انجام میشود. حقگو این بخش را قدیمیترین بخش مرمت مجموعه ملک معرفی میکند که از زمان حاج حسین آقا ملک در این بخش راهاندازی شده است. این کارگاه کوچک که کتابهای متنوعی از ادوار گوناگون در گوشه و کنار آن جا خوش کرده و گاه نو نوار شدهاند، یکی از قدیمیترین کارگاههای بخش مرمت در موزههاست.
نیکشناس، مسئول بخش صحافی، کار این بخش را اینطور توضیح میدهد: کار صحافی هم روی آثار خطی و هم روی کارهای چاپی انجام میشود. در واقع، برای جلد نسخههای خطی که بعد از مرمت اینجا میآید، تصمیم میگیریم که چه اتفاقی بیفتد. در درجه اول اولویت بر این است که جلد آثار تا حد امکان حفظ شود و اگر احیاناً قرار است جلد جدیدی گذاشته شود، تلاش میشود جلدها تا حد امکان به جلد اصلی خود شباهت داشته باشد.
به گفته او؛ جلد کتابهای چاپی که آسیب دیده باشد، تعویض خواهد شد. کار دیگری نیز در قسمت صحافی انجام میشود که مربوط به نشریات است. در این قسمت، نشریات با صورت دورهای در یک مجموعه تدوین میشود.
در موزه و کتابخانه ملک، مرمت آثار نفیس تنها به بازگرداندن ظاهر یک نسخه یا شیء تاریخی محدود نمیشود؛ هر اثر، بخشی از حافظه فرهنگی ایران است که باید با کمترین مداخله و بیشترین دقت، برای آیندگان حفظ شود. از بررسیهای آزمایشگاهی و شناسایی آسیبها گرفته تا پاکسازی، استحکامبخشی، مرمت کاغذ و جلد و در نهایت صحافی، همه مراحل بر پایه شناخت مواد، رعایت اصول علمی و احترام به اصالت اثر انجام میگیرد.
حفاظت از مجموعهای شامل 19 هزار نسخه خطی و گنجینهای با قدمت سه هزار سال، نیازمند تداوم دانش، تجربه و نظارت تخصصی است؛ مسئولیتی که با همکاری کارشناسان موزه ملک و ادارهکل حفاظت و مرمت آثار دنبال میشود. در این فرآیند، هدف فقط نجات یک کتاب، تابلو یا شیء تاریخی از فرسودگی نیست؛ بلکه صیانت از روایتهایی است که از دل قرنها گذشتهاند و امروز در موزه ملک، همچنان امکان سخن گفتن با نسل جدید را دارند. هر اثر مرمتشده، سندی است از اینکه حفاظت از میراث فرهنگی، پیش از آنکه اقدامی برای گذشته باشد، سرمایهگذاری برای آینده است.
انتهای پیام/
