خانلری: هدایت پدیده‌ای تکرارنشدنی در ادبیات ایران بود/ از دست‌فروشی مجله در خیابان تا تیراژ ۵ هزار نسخه‌ای

محمد باغستانی: پرویز ناتل خانلری، شاعر، نویسنده، پژوهشگر و چهره اثرگذار فرهنگ و ادبیات معاصر ایران، سال‌های بسیاری از عمر خود را در مسیر ادبیات، پژوهش و مطبوعات سپری کرد. نام او با «سخن» گره خورده است؛ مجله‌ای که به همت او شکل گرفت و به یکی از مهم‌ترین محافل ادبی و فرهنگی ایران بدل شد و نسل‌های مختلفی از شاعران و نویسندگان در آن حضور یافتند.

آنچه در ادامه می‌خوانید، آخرین گفت‌وگوی ضبط‌شده از پرویز ناتل خانلری است و بخش مهمی از این گفت‌وگو به صادق هدایت اختصاص دارد؛ از نخستین مواجهه هدایت با شعر «عقاب» و دلیل تقدیم این شعر به او تا خاطرات خانلری از سال‌هایی که چند روز در هفته با هدایت دیدار می‌کرد و او را از نزدیک می‌شناخت. خانلری در توصیف هدایت، او را «یک تیپ منحصر به فرد» می‌داند؛ شخصیتی که به اعتقاد او نظیر و معادلی در میان هنرمندان معاصر نداشته است.

آخرین نوار مصاحبه‌ای که از دکتر پرویز ناتل خانلری بر جای مانده به دست ما رسیده، در یک محفل دوستانه ضبط شده است. در این محفل، یاران سخن: هوشنگ طاهری، صفدر تقی‌زاده، مسعود نفیسی، خلیل دیلمقانی، احمد تفضلی، فریدون مشیری و چند تن دیگر حضور دارند. جلسه را فریدون مشیری اداره می‌کند (۱). پرسش‌ها جدی است و به قصد آن مطرح می‌شود که هر چه در خاطرهٔ استاد مانده به صفحهٔ نوار منتقل شود.

در آغاز فریدون مشیری از دکتر خانلری می‌خواهد که شعری بخواند و او می‌گوید مدت‌هاست که از شعر توبه کرده است، پس ناگزیر است که از شعرهای دورهٔ جوانی بخواند. می‌رود و دفتر شعرش را می‌آورد و قصد می‌کند که «عقاب» را بخواند، اما پیش از خواندن عقاب، پاره‌ای توضیحات دربارهٔ آن می‌دهد که شنیدنی است، زیرا روشن می‌کند که چرا این شعر به صادق هدایت تقدیم شده است؟ توضیحات دکتر خانلری و متن گفت و شنود را در اینجا می‌خوانید که به مناسبت سالمرگ ناتل خانلری که در اول شهریور ۱۳۶۹ درگذشت بازنشر می‌شود. 

دکتر خانلری - «عقاب» شعری است که به صادق هدایت اهداء شده است به اصطلاح. بعضی اشخاص حدس‌های مختلف زده بودند در این باب. اما اصل مطلب این است. روزی که من این شعر را ساختم، اولین کسی که از من شنید صادق هدایت بود و اینقدر ذوق کرد که گفت: «پاشو بریم بدیم یک جایی چاپ کنند.» بعد با هم رفتیم ادارهٔ مجلهٔ مهر که گمان می‌کنم دکتر …