[لیلا اردبیلی] میراث فرهنگی؛ فراتر از دیوار و سنگ

وقتی از میراث فرهنگی سخن می‌گوییم، نخستین چیزهایی که معمولاً به ذهن می‌آید بناهای تاریخی، محوطه‌های باستانی، اشیای موزه‌ای و آثار هنری است؛ چیزهایی ملموس که می‌توان آن‌ها را دید و برای حفاظتشان قوانین و نهادهایی در نظر گرفت. اما میراث فرهنگی بسیار گسترده‌تر از آثار مادی است. 

آنچه یک جامعه از گذشته به ارث می‌برد، علاوه بر بناها و اشیا، شامل زبان، آیین‌ها، مهارت‌ها، روایت‌ها، خاطرات و شیوه‌های شناخت و درک جهان نیز می‌شود. از این منظر، میراث فرهنگی را باید بخشی از حافظه زنده یک جامعه دانست.

این نگاه جایگاه مردم را در حفاظت از میراث نیز تغییر می‌دهد. اگر میراث فقط یک بنای تاریخی یا شیء موزه‌ای باشد، ممکن است تصور کنیم حفاظت از آن عمدتاً وظیفه دولت، موزه‌ها و متخصصان است. اما وقتی میراث را شامل خاطرات، دانش، زبان و مهارت‌های مردم نیز بدانیم، روشن می‌شود که بدون مشارکت خود مردم، بخش بزرگی از میراث قابل حفاظت نیست. 

هیچ سازمانی نمی‌تواند به جای مردم یک زبان محلی را زنده نگه دارد، روایت‌های یک منطقه را منتقل کند یا مهارتی را که طی چند نسل شکل گرفته حفظ کند.

از همین رو، در دهه‌های اخیر، مفهوم میراث فرهنگی به‌تدریج از تمرکز بر «میراث مادی و ملموس» به سوی «میراث ناملموس» گسترش یافته است. در کنار بنا، محوطه و شیء تاریخی، امروزه آیین‌ها، موسیقی، هنرهای اجرایی، مهارت‌های سنتی، دانش بومی و سنت‌های شفاهی نیز میراث به شمار می‌آیند.

این تحول نشان می‌دهد که ارزش فرهنگی همیشه در خود یک شیء قرار ندارد؛ گاهی آنچه اهمیت دارد معنا، دانش و تجربه‌ای است که در پیرامون آن شکل گرفته است.

حتی می‌توان یک گام فراتر رفت و از «میراث شناختی» سخن گفت؛ یعنی مجموعه دانش‌ها، حافظه‌ها، مفاهیم و شیوه‌های ادراک جهان که در طول زمان در یک جامعه شکل گرفته و میان نسل‌ها منتقل شده است. برای مثال، یک قنات فقط یک سازه تاریخی نیست. دانش یافتن آب، شناخت زمین، شیوه تقسیم آب، اصطلاحات مربوط به آن و قواعد اجتماعی استفاده از منابع آب نیز بخشی از میراث آن جامعه است. اگر قنات باقی بماند اما این دانش از میان برود، بخش مهمی از میراث عملاً از دست رفته است.

میراث فرهنگی از این جهت برای مردم اهمیت دارد که به آنان کمک می‌کند جایگاه خود را در زمان و مکان بشناسند. …