گمان نمیکنم کسی در عالم سیاست ایران باشد و ولی نصر را نشناسد؛ چهرهای که سالهاست در رسانههای بینالمللی، از جمله در گفتوگوهای کریستین امانپور و فرید زکریا در CNN، درباره ایران، خاورمیانه و سیاست خارجی آمریکا صحبت کرده است. حالا نشر روزنه این کتاب را با ترجمه وحید عابدینی و فاطمه سادات موسوی کریمی منتشر کرده است؛ کتابی که میخواهد نه فقط درباره سیاست خارجی جمهوری اسلامی، بلکه درباره یک پرسش بزرگتر حرف بزند: ایران برای حفظ امنیت، استقلال و جایگاه خود در جهان، چه راهی پیش رو دارد؟
در نگاه دکتر نصر، جنگ ایران و عراق نقشی تعیینکننده در شکلگیری جهانبینی کنونی سیاستمداران ایرانی و، به تبع آن، در شکلگیری جمهوری اسلامی امروز داشته است؛ نقشی که حتی به باور او از انقلاب اسلامی نیز فراتر میرود. جنگ به ایرانیان نشان داد که در لحظات سرنوشتساز، ایران در نهایت تنهاست و نمیتواند در فراز و فرودهای عالم سیاست، امنیت و منافع ملی خود را بر حمایت دیگران بنا کند.
از این منظر، تجربه جنگ صرفاً یک خاطره تاریخی یا یک فصل مهم از گذشته ایران نیست؛ بلکه به بخشی از حافظه استراتژیک کشور تبدیل شده است. تجربهای که به سیاستمداران ایرانی آموخت قدرتهای خارجی ممکن است در مقاطعی در کنار ایران قرار بگیرند، اما در بزنگاههای حساس، هر کشوری پیش از هر چیز منافع خودش را دنبال میکند.
شاید به همین دلیل است که دکتر نصر معتقد است برای فهم رفتار امروز ایران، نمیتوان از کنار تجربه جنگ به سادگی گذشت. ایرانِ امروز، تا حد زیادی محصول ایرانی است که جنگ را تجربه کرده و از آن آموخته است که در نهایت باید روی پای خود بایستد. هر چند این کتاب پیش از شروع دو جنگ اخیر نوشته شده است، اما نویسنده در پیشگفتاری که برای ترجمه فارسی منتشر کرده است تاکید میکند که دو جنگ اخیر نیز بار دیگر همین واقعیت را به ایران یادآوری کردهاند.
از همینجاست که مفهوم «تنهایی استراتژیک» در روایت نصر اهمیت پیدا میکند؛ مفهومی که شاید بتواند یکی از کلیدهای فهم سیاست خارجی و رویکرد امنیتی ایران در چند دهه اخیر باشد.
اما چرا این کتاب تا این اندازه پرسر و صدا شده است؟
گمان من دستکم دو دلیل دارد.
اول اینکه این روایت از زاویه دید یک دانشگاهی ارائه میشود؛ کسی که هر طور حساب کنیم، حتی با در نظر گرفتن پیشینه خانوادگی و نسبتش با دکتر نصر، در فضای سیاسی و دانشگاهی آمریکا نیز بهعنوان یک چهره ایرانی-آمریکایی شناخته میشود. ولی نصر سالهاست از نزدیک سیاست خارجی آمریکا و تحولات خاورمیانه را دنبال کرده و به همین دلیل، نگاه او به ایران صرفاً نگاه یک ناظر بیرونی نیست.
دلیل دوم شاید مهمتر باشد. در زمانهای که «زیگ گفتن» برای جمع کردن لایک و جلب توجه در شبکههای اجتماعی، حتی در میان دانشگاهیان، به امری معمول تبدیل شده است، نویسنده در جهتی متفاوت حرکت میکند. او بهجای آنکه صرفاً روایتهای رایج را تکرار کند، «زاگ» میگوید و هشدار میدهد که انزوای استراتژیک ایران را نمیتوان صرفاً یک انتخاب یا حتی یک سیاست خاص جمهوری اسلامی دانست؛ بلکه این انزوا، ریشههایی عمیقتر در تاریخ معاصر ایران، تجربه مداخلات خارجی و تلاش کشور برای حفظ استقلال و حاکمیت ملی دارد. (زیگ و زاگ اشارهایست به مطلبی در کتاب گاو بنفش از ست گودین که به اهمیت شکافتن پارادایمهای شناخته شده و نوآور بودن تاکید دارد)
برای فهم این نگاه کافی است به معرفی خود کتاب توجه کنیم.
در آبان ۱۳۵۷، زمانی که کریم سنجابی، رهبر جبهه ملی، متن معروف به «بیانیه سهمادهای» را به آیتالله خمینی پیشنهاد داد، تصور میکرد آینده ایران بر پایه دو اصل «دموکراسی» و «اسلام» بنا خواهد شد. اما آیتالله خمینی با دستخط خود اصل سومی را به آن سند افزود: «استقلال».
همین لحظه تاریخی، به تعبیر کتاب، خطمشی اصلی انقلاب و جمهوری اسلامی را برای همیشه تحت تأثیر قرار داد: ایرانی که بیش از هر چیز بر تصمیمگیری مستقل و حفظ حاکمیت ملی تأکید میکرد.
«بر لبه تنهایی» روایت تلاش ایران در دهههای گذشته برای حفظ همین استقلال و حاکمیت ملی است؛ روایتی که نشان میدهد چگونه تجربه تاریخی ایران، از مداخلات قدرتهای خارجی گرفته تا جنگ، تحریم و رقابتهای منطقهای، به شکلگیری نوع خاصی از نگاه امنیتی و سیاست خارجی در ایران انجامیده است.
شاید اهمیت کتاب دقیقاً در همینجا باشد: نصر تلاش میکند پیش از آنکه درباره درست یا غلط بودن سیاستهای ایران قضاوت کنیم، بفهمیم چرا ایران به این نقطه رسیده است و چرا مسئله امنیت، استقلال و رابطه با جهان بیرون، در سیاست ایران چنین جایگاه تعیینکنندهای پیدا کرده است.
این کتاب قرار نیست صرفاً یک روایت دیگر از سیاست خارجی جمهوری اسلامی باشد؛ بلکه تلاشی است برای فهم یک معمای بزرگتر: چگونه کشوری که بهشدت خواهان استقلال است، میتواند در جهانی که انزوا هزینههای سنگینی دارد، امنیت و منافع ملی خود را حفظ کند؟
مخاطبان پایگاه خبری و کانال تلگرام خبرآنلاین میتوانند این کتاب را با استفاده از کد تخفیف khabar405 این کتاب را با تخفیف 25% از صفحه کتاب در وبسایت نشر روزنه ( اینجا ) خریداری کنند.
59244 کد مطلب 2257777
