عامل مرگ خرس به ترویج مهربانی با حیوانات محکوم شد. در راستای اجرای سیاستهای دستگاه قضایی مبنی بر توسعه مجازاتهای جایگزین حبس و بهرهگیری از ظرفیت اقدامهای فرهنگی و اجتماعی، امروز رییس حوزه قضایی بخش مشگین شرقی (لاهرود) در پرونده شخصی که غیرعمد و ناخواسته موجب تلف شدن یک قلاده خرس شده بود، با توجه به ابراز ندامت و پشیمانی او، به اجرای اقدام فرهنگی و آموزشی حکم داد.
بر اساس این حکم، محکوم علیه مکلف شد بروشورهای آموزشی و فرهنگی با محوریت حفاظت از محیط زیست، احترام به حیات وحش و ضرورت مهربانی با حیوانات را تهیه و در اماکن عمومی توزیع کند تا با افزایش آگاهی عمومی، فرهنگ حفاظت طبیعت و گونههای جانوری بیش از پیش در جامعه نهادینه شود .
حال باید بررسی نمود آیا این حکم (توزیع بروشور) مجازات جایگزین حبس محسوب میشود؟!
صدور احکام مبتنی بر مجازاتهای جایگزین حبس، اگر با رعایت اصول سیاست جنایی و فلسفه مجازات همراه باشد، اقدامی مثبت در جهت کاهش استفاده از حبسهای کوتاهمدت است. با این حال، هر اقدام فرهنگی را نمیتوان به صرف جنبه آموزشی آن، «مجازات جایگزین حبس» دانست.
در پرونده اخیر مربوط به تلف شدن غیرعمدی یک قلاده خرس، غیرعمدی بودن رفتار مرتکب و ابراز ندامت وی، بهدرستی میتواند توجیهکننده عدم استفاده از مجازات حبس باشد. اما این موضوع، دادگاه را از انتخاب واکنشی که واجد اوصاف یک کیفر باشد، بینیاز نمیکند. مجازات جایگزین حبس نیز همچنان یک مجازات است و باید اهداف شناختهشده کیفر، از جمله بازدارندگی عمومی، بازدارندگی اختصاصی، اصلاح و بازپروری محکومعلیه، تناسب میان جرم و واکنش کیفری و در صورت امکان، جبران خسارت و تحقق عدالت ترمیمی را تأمین کند.
الزام محکومعلیه به توزیع چند بروشور آموزشی، هرچند اقدامی فرهنگی و قابل تقدیر است، اما اگر فاقد استمرار، نظارت، تحمل زحمت متناسب و اثرگذاری واقعی باشد، به دشواری میتواند واجد آثار یک مجازات باشد. چنین اقدامی بیشتر یک فعالیت نمادین و آموزشی است تا واکنشی کیفری.
در جرایم غیرعمدی علیه محیط زیست، خدمات عمومی رایگان در حوزه حفاظت از طبیعت، همکاری عملی با سازمان حفاظت محیط زیست، مشارکت در احیای زیستگاههای آسیبدیده یا حضور در دورههای آموزشی همراه با ارزیابی و نظارت، میتواند هم با شخصیت مرتکب و ماهیت غیرعمدی جرم تناسب بیشتری داشته باشد و هم اهداف مجازاتهای جایگزین حبس را بهتر محقق سازد.
بنابراین، نقد اصلی متوجه اصل استفاده از مجازات جایگزین حبس نیست، بلکه متوجه کیفیت و ماهیت واکنش کیفری است. مجازات جایگزین حبس نیز باید همچنان ویژگیهای یک کیفر را حفظ کند و صرف انجام یک اقدام فرهنگی، بدون آثار واقعی بازدارنده و ترمیمی، برای تحقق اهداف عدالت کیفری کافی به نظر نمیرسد.مجازات جایگزین باید تربیتی،رعب آور،برحذرکننده و در عمل باید جایگزینی مناسب برای موضوع سلب آزادی باشد و ارفاقات بی جهت صرفا این موضوع را از انتفاع واقعی خارج خواهد نمود.
حال باید این مهم را نیز متوجه بود که اگر در عمل برای حفظ جان حیوانات و نیز آشتی با طبیعت و صد البته آموزشهای فرهنگی برای ترویج این امور ، سیستم قضایی و فرهنگی کشور در حال انجام حرکتهای نوآورانه و متهورانه و ساختار شکنانه ی جذاب و به روز است ، در موضوع مواظبت از جسم و جان مجرمین نیز باید همین نگاه هارا تقویت نموده و با آگاهی بخشی و عمل به متون حقوقی به صورت دقیق از جمله مواد ۱۸ قانون مجازات اسلامی و تبصره آن و رای وحدت رویه موضوع این ماده و نیز مواد ۲۰۳ و ۲۸۶ قانون آیین دادرسی کیفری اخیرالتصویب ، (برای مجرمان زیر سن قانونی) در این مهم کوشید و جان انسانها را حتی اگر خطا کار و مجرم باشند بسیار محفوظ و گرامی داشت.(در نوشتاری جداگانه و بزودی به این مهم خواهیم پرداخت)
* دکترای مدیریت عدالت کیفری - پژوهشگر و مدرس دانشگاه کد مطلب 2257575
