از خطوط لوله شوروی تا کریدورهای انرژی اوراسیا: صادرات گاز روسیه به ایران از طریق جمهوری آذربایجان

خبرآنلاین - همکاری‌های انرژی میان ایران و روسیه به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمی‌گردد. در ژانویه ۱۹۶۶، ایران و اتحاد شوروی توافقنامه‌ای در زمینه گاز طبیعی امضا کردند که بر اساس آن، ایران سالانه ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی از میدان‌های گازی جنوب کشور به جمهوری‌های قفقازی اتحاد شوروی صادر می‌کرد. این انتقال از طریق خط لوله‌ای انجام می‌شد که به آستارا، واقع در مرز کنونی ایران و جمهوری آذربایجان، منتهی می‌شد. در مقابل، اتحاد شوروی متعهد شد کارخانه ذوب‌آهن اصفهان و کارخانه ماشین‌سازی اراک را احداث کند. این خط لوله در سال ۱۹۷۰ به بهره‌برداری رسید، اما صادرات گاز در سال ۱۹۸۰ و در پی وقوع انقلاب اسلامی و آغاز جنگ ایران و عراق متوقف شد. اگرچه این صادرات در سال ۱۹۸۹ برای مدت کوتاهی از سر گرفته شد، اما فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ به این چارچوب همکاری پایان داد.

 به‌جای گسترش روابط انرژی با فدراسیون روسیه، ایران پس از آن همکاری‌های خود را با کشورهای تازه‌استقلال‌یافته آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی توسعه داد. این همکاری‌ها شامل واردات گاز از ترکمنستان، ترتیبات سوآپ نفتی با قزاقستان و جمهوری آذربایجان، صادرات گاز به جمهوری خودمختار نخجوان و توافقنامه سوآپ گاز در برابر برق میان ایران و ارمنستان بود. با وجود تحریم‌های سازمان ملل متحد، ایران و روسیه در سال ۲۰۱۴ به توافقی موسوم به «نفت در برابر کالا» دست یافتند که بر اساس آن، روسیه نفت ایران را در ازای کالاها و تجهیزات روسی خریداری می‌کرد. این سازوکار پس از توافق برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵، که به ایران امکان افزایش صادرات نفت و بازگشت به بازارهای بین‌المللی را داد، به‌تدریج از شتاب خود کاست.

خروج ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریم‌ها علیه ایران، همراه با تحریم‌های غرب علیه روسیه پس از حمله این کشور به اوکراین، انگیزه‌های جدیدی برای گسترش همکاری‌های انرژی دوجانبه ایجاد کرد. در ژوئیه ۲۰۲۲، شرکت ملی نفت ایران و شرکت گازپروم روسیه یک یادداشت تفاهم به ارزش ۴۰ میلیارد دلار امضا کردند که سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های نفت و گاز، از جمله خطوط لوله گازی و ترتیبات سوآپ را دربر می‌گرفت. در ژوئن ۲۰۲۴، گازپروم و شرکت ملی گاز ایران توافقنامه‌ای درباره تأمین گاز روسیه …