دکتر سیدجلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی و مطالعات اسماعیلی و از چهرههای شناختهشده نسخهپژوهی، روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ درگذشت. جامعه علمی ایران با درگذشت دکتر سیدجلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی و مطالعات اسماعیلی، یکی از چهرههای اثرگذار حوزه نسخهپژوهی و مطالعات میراث مکتوب را از دست داد.
در پی درگذشت این پژوهشگر، مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب با انتشار پیامی، ضمن تسلیت این ضایعه به خانواده او، مؤسسه مطالعات اسماعیلی و جامعه دانشگاهی، از خدمات علمی و فرهنگی او تجلیل کرد.
سیدجلال حسینی بدخشانی در دیزباد نیشابور و در خانوادهای فرهنگی به دنیا آمد. دوران تحصیل خود را در مشهد گذراند و تحصیلات دانشگاهیاش را نیز در همین شهر ادامه داد. او در نخستین دوره کارشناسی ارشد دانشکده الهیات، از محضر استاد سید جلالالدین آشتیانی بهره برد و فلسفه و حکمت اسلامی را فراگرفت. بدخشانی مدتی نیز به عنوان معاون مدیر کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد فعالیت کرد.
او سپس راهی لندن شد و فعالیت خود را به عنوان کتابدار در مؤسسه مطالعات اسماعیلی آغاز کرد. در همین دوره به تدریس علوم قرآنی و الهیات پرداخت و همزمان تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد ادامه داد. استاد راهنمای او در دوره دکتری، پروفسور ویلفرد مادلونگ بود و بدخشانی رساله دکتری خود را در زمینه فلسفه اسلامی و با تمرکز بر آثار اسماعیلی خواجه نصیرالدین طوسی به پایان رساند. موضوع رساله او تصحیح متن «روضه تسلیم» بود.
بدخشانی در سال ۱۹۷۹ بار دیگر به لندن بازگشت و برای راهاندازی کتابخانه مؤسسه مطالعات اسماعیلی به این مجموعه پیوست و بعدها به عضویت هیأت علمی آن درآمد.
بخش مهمی از فعالیتهای علمی او به تصحیح و ترجمه آثار فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی اختصاص داشت. از جمله آثار برجسته او میتوان به تصحیح و ترجمه انگلیسی «سیر و سلوک» و «روضه تسلیم» و همچنین تصحیح و ترجمه سه رساله «آغاز و انجام»، «تولا و تبرا» و «مطلوب المؤمنین» اشاره کرد.
او در انتشار و معرفی شماری از آثار ارزشمند مرتبط با میراث فلسفی و اسماعیلی نیز نقش داشت؛ آثاری همچون «زاد المسافر»، «استاد بشر»، «شرح اشارات خواجه طوسی»، «اثبات عقل مجرد»، «کتاب المباحث و الشکوک»، «علینامه»، «تفسیر شهرستانی» و بخش مربوط به اسماعیلیان در «جامعالتواریخ».
یکی از اقدامات مهم بدخشانی، پیگیری برای دستیابی به تصویر نسخه خطی «دستورالمنجمین» بود؛ اثری که در سال ۵۰۰ هجری نوشته شده و از نسخههای مهم مرتبط با تاریخ اسماعیلیان به شمار میرود. این نسخه در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشود و با پیگیری او، امکان انتشار چاپ عکسی آن فراهم شد.
همکاری دکتر بدخشانی با مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب نیز از جمله فعالیتهای ماندگار او بود. این همکاری به انتشار شماری از آثار مرتبط با خواجه نصیرالدین طوسی، عبدالکریم شهرستانی، ناصرخسرو و دیگر چهرههای برجسته تاریخ و فرهنگ ایران انجامید و زمینه همکاری میان میراث مکتوب و مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن را فراهم کرد.
از دیگر آثار مهم او، تصحیح «دیوان قائمیات» است؛ مجموعهای از اشعار اسماعیلی که بخش عمده آن سروده حسن محمود کاتب، شاعر اسماعیلی سده هفتم هجری، است. این اثر با مقدمه استاد محمدرضا شفیعی کدکنی منتشر شد و از آثار مهم تازهیافته در حوزه ادبیات منظوم اسماعیلی و زبان فارسی به شمار میرود.
از دیگر خدمات فرهنگی بدخشانی، تلاش برای تقویت ارتباط میان جوامع فارسیزبان بود. او از بانیان انجمن پیوند در تاجیکستان به شمار میرفت و در گسترش همکاریهای فرهنگی میان ایران و تاجیکستان نقش داشت.
در پیام منتشرشده درباره درگذشت او، بر ویژگیهای اخلاقی این پژوهشگر از جمله فروتنی، خوشرویی، نیکسرشتی و بیاعتنایی به مادیات تأکید شده است. همچنین از علاقه عمیق او به تاریخ و هویت فرهنگی ایران یاد شده؛ علاقهای که در فعالیتهای علمی و فرهنگیاش نیز نمود داشت.
دکتر بدخشانی در ماههای پایانی زندگی با بیماری حاد کبدی دستوپنجه نرم میکرد. در واپسین روزهای حیات او، خبر ثبت جهانی قلعه الموت که از آرزوهای دیرینهاش بود، به او منتقل شد و این خبر موجب شادی او شد.
سیدجلال حسینی بدخشانی روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ چشم از جهان فروبست.
با درگذشت او، جامعه علمی ایران یکی از پژوهشگران برجسته حوزه فلسفه اسلامی، مطالعات اسماعیلی و نسخهپژوهی را از دست داد؛ چهرهای که بخش مهمی از زندگی خود را صرف معرفی، تصحیح و احیای میراث مکتوب ایران و اسلام کرد و آثار و همکاریهای علمی او میراثی ماندگار برای پژوهشگران این حوزه خواهد بود.
