وقتی فرهنگ به کالای لوکس تبدیل می‌شود

عصر ایران؛ امیر صدرا صیام- پیش‌فروش نمایش-ارکسترال «آرش» به کارگردانی علی سرابی و با حضور مجموعه‌ای از بازیگران شناخته‌شده، از جمله نوید محمدزاده و طناز طباطبایی، آغاز شده است؛ نمایشی که قرار است از هفته دوم شهریور در رویال هال اسپیناس پالاس روی صحنه برود. اما آنچه در این میان بیش از خود اثر مورد توجه قرار گرفته، قیمت بلیت 5 میلیونی آن است. این رقم را نباید صرفاً یک «قیمت بالا» تلقی کرد. قیمت بلیت، در جامعه‌شناسی فرهنگ، فقط یک عدد اقتصادی نیست؛ نشانه‌ای است از اینکه چه کسی امکان دسترسی به یک محصول فرهنگی را دارد و چه کسی از آن حذف می‌شود. وقتی برای تماشای یک اجرای تئاتری باید نزدیک به پنج میلیون تومان پرداخت کرد، پرسش اصلی دیگر این نیست که «چرا این نمایش گران است؟» بلکه باید پرسیداین نمایش برای چه کسی تولید شده است؟

طبیعی است که تولید یک اثر ارکسترال، به‌خصوص با حضور تعداد زیادی بازیگر و اجرای زنده موسیقی، هزینه‌های سنگینی داشته باشد. «آرش» نیز برخلاف یک اجرای کم‌هزینه و جمع‌وجور، پروژه‌ای بزرگ با ترکیب نمایش، موسیقی و ارکستر زنده است. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت قیمت بلیت آن با یک اجرای معمولی برابری کند. اما این توضیح اقتصادی، الزاماً پاسخ جامعه‌شناختی به مسئله نیست.

مسئله از جایی آغاز می‌شود که منطق اقتصادی بازار با منطق اجتماعی هنر یکی گرفته شود. بازار می‌گوید هر محصولی قیمتی دارد و هر کس توان پرداخت دارد، می‌تواند مصرف‌کننده آن باشد. اما هنر، به‌ویژه تئاتر، صرفاً یک کالای مصرفی نیست. تئاتر بخشی از حیات فرهنگی و اجتماعی جامعه است؛ فضایی برای تجربه جمعی، گفت‌وگو، تخیل و مواجهه انسان با خودش و جامعه‌اش. وقتی قیمت آن چنان بالا می‌رود که بخش بزرگی از مردم اساساً امکان خرید بلیت را ندارند، اتفاقی فراتر از گرانی رخ داده است فرایند طبقاتی‌شدن مصرف فرهنگی تشدید می‌شود.

این نکته در شرایط اقتصادی امروز اهمیت دوچندان دارد. جامعه‌ای را تصور کنیم که بخش قابل توجهی از مردم درگیر اجاره خانه، هزینه خوراک، درمان، آموزش، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های ضروری زندگی‌اند. در چنین شرایطی، پنج میلیون تومان برای بسیاری از خانوارها دیگر «هزینه تفریح» نیست؛ رقمی است که باید با نیازهای ضروری زندگی مقایسه شود. به همین دلیل، مسئله فقط این نیست که یک خانواده نمی‌تواند تئاتر …