«پس از من قدیسی ظهور خواهد کرد که او، ابراهیم احیاگر است.»
این جمله منسوب به عثمان دان فودیو، در ابتدای کتاب «اهل زاریا» مخاطب را با روایتی مواجه میکند که از یک حادثه تاریخی فراتر میرود؛ روایت مردی که نامش با مبارزه، ایمان و تأثیر انقلاب اسلامی ایران در آفریقا گره خورده است.
کشتار شیعیان نیجریه در شهر زاریا در ۲۱ آذر ۱۳۹۴، یکی از مهمترین و تلخترین وقایع تاریخ معاصر شیعیان این کشور است؛ حادثهای که با حمله ارتش نیجریه به شیعیان زاریا، کشته و زخمی شدن شمار زیادی از مردم و تخریب حسینیه بقیةالله همراه شد. در پی این واقعه، نام شیخ ابراهیم زکزاکی، روحانی شیعه و از چهرههای متأثر از انقلاب اسلامی ایران، بیش از گذشته در رسانهها مطرح شد.
اما «اهل زاریا» تنها روایت یک کشتار یا شرحی از زندگی یک شخصیت سیاسی و مذهبی نیست. نجمه جوادی در جدیدترین اثر خود تلاش کرده است از پشت تصاویر و خبرهای پراکنده رسانهای عبور کند و زندگی، اندیشه و مسیر مبارزه زکزاکی را در قالب داستان برای مخاطب بازآفرینی کند.
جرقه شکلگیری این اثر، بنا بر آنچه درباره روند نگارش کتاب آمده، در سال ۱۳۹۹ و پس از تماشای یک مصاحبه زده شد؛ پس از آن، چهار سال پژوهش و یک سال نگارش صرف شکلگیری کتابی شد که اکنون در ۱۷۶ صفحه توسط نشر بینالملل منتشر شده است.
یکی از جذابترین بخشهای کتاب، روایت نخستین مواجهه ابراهیم با نام امام خمینی(ره) است؛ جایی که نویسنده، به جای توضیح مستقیم درباره تأثیر انقلاب اسلامی بر زکزاکی، این تأثیر را در دل یک موقعیت داستانی به تصویر میکشد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
«ابراهیم نشسته بود روی صندلی کلاس و مثل همیشه آرام به نظر میرسید. او به نظام اسلامی فکر میکرد و نبودن نمونه مشابه آن. با آمدن استاد آمریکایی، همه بلند شدند. استاد علوم سیاسی بود که برایشان از فرق بین دو واژه گفت.
ـ بین مفهوم تأثیر و قدرت تفاوت وجود دارد، قدرت، تسلط بر دیگران است و تأثیر، تسلط بر قلب و فکر مردم. قدرتمندان سعی میکنند بر قلب و فکر مردم تأثیر داشته باشند، چون تأثیر، قویتر و مهمتر از قدرت است.
بعد متفکرانه چند قدم برداشت و با گچ روی تخته سیاه با خطی درشت نوشت: «روحالله خمینی.»
و درباره اتفاقات ایران گفت:
ـ شاه در ایران قدرت داشت، اما تأثیر خمینی بر پیروانش باعث شد آنها پیروز شوند.
ابراهیم در فکر فرو رفت.»
این صحنه، در واقع یکی از کلیدهای فهم مسیر شخصیت اصلی کتاب است. زکزاکی در این روایت نه ناگهان، بلکه در فرآیندی تدریجی با مفهوم «تأثیر» و قدرت اجتماعی و فکری امام خمینی آشنا میشود؛ مفهومی که بعدها مسیر زندگی او را دگرگون میکند.
«اهل زاریا» از این جهت نیز اهمیت دارد که واقعه زاریا و زندگی زکزاکی، با وجود ظرفیت بالای تاریخی و داستانی، کمتر در ادبیات داستانی فارسی مورد توجه قرار گرفتهاند. نویسنده با انتخاب این موضوع، تلاش کرده بخشی از تاریخ معاصر جهان اسلام را از سطح خبر و گزارش بیرون بکشد و به قلمرو داستان وارد کند؛ جایی که مخاطب میتواند به جای مواجهه صرف با آمار و اطلاعات، با انسانها، انتخابها و سرنوشت آنان همراه شود.
یکی از نقاط قوت اثر، همین تلاش برای انسانی کردن یک موضوع تاریخی است. زکزاکی در روایت کتاب صرفاً یک چهره سیاسی یا مذهبی نیست؛ بلکه شخصیتی است که در مسیر زندگی خود با پرسش، انتخاب و تحول فکری مواجه میشود. از سوی دیگر، پیوند دادن این زندگی با تاریخ انقلاب اسلامی، کتاب را به روایتی از چگونگی انتقال یک ایده و شکلگیری یک جریان فکری در جغرافیایی خارج از ایران تبدیل میکند.
با این حال، مهمترین چالش چنین آثاری حفظ تعادل میان «اطلاعات تاریخی» و «روایت داستانی» است. هرچه روایت به توضیح مستقیم تاریخ و وقایع نزدیک شود، از کشش داستانی فاصله میگیرد و هرچه بیش از اندازه به داستانپردازی متکی شود، ممکن است حساسیتهای تاریخی و مستند اثر تحت تأثیر قرار گیرد. ارزش «اهل زاریا» را باید تا حد زیادی در همین تلاش برای برقراری این تعادل جستوجو کرد.
در نهایت، «اهل زاریا» دعوتی است برای دیدن ابراهیم زکزاکی نه فقط از قاب اخبار و تصاویر، بلکه از مسیر زندگی و شکلگیری اندیشههایش. روایتی که از یک کلاس درس در دانشگاه و نام «روحالله خمینی» آغاز میشود و به یکی از مهمترین فصلهای تاریخ معاصر شیعیان نیجریه میرسد؛ داستان مردی که تلاش کرد آنچه را از انقلاب اسلامی آموخته بود، در سرزمینی دور از ایران به زبان مردم خود روایت کند.
«اهل زاریا» در ۱۷۶ صفحه منتشر شده است. انتهای پیام/
