روز خبرنگار، فرصتی برای یادآوری جایگاه نهادی است که جامعه برای دیدن، شنیدن، پرسیدن و فهمیدن خود به آن نیاز دارد. روزنامهنگاری زمانی میتواند این نقش را ایفا کند که روزنامهنگار از امنیت حرفهای برخوردار باشد، امکان پرسشگری داشته باشد و بتواند بدون هراس، آنچه را میبیند، مییابد و برای منافع عمومی ضروری میداند، بنویسد و منتشر کند. آزادی روزنامهنگاری امتیازی برای یک صنف نیست؛ بخشی از حق جامعه برای دانستن است.
انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، در طول سالهای فعالیت خود کوشیده است خانهای علمی برای روزنامهنگاران و پژوهشگران این حوزه و محلی برای گفتوگو، درک مسائل و هماندیشی پیرامون روزنامهنگاری باشد؛ فضایی که در آن بتوان درباره مسائل این حرفه، نسبت آن با تحولات اجتماعی و سیاسی و مسئولیتی که در برابر جامعه بر عهده دارد، گفتوگو کرد. امروز شاید بیش از هر زمان دیگری به چنین گفتوگویی نیاز داریم؛ زیرا روزنامهنگاری همزمان با تحولات عمیق در جامعه، سیاست و فناوری، با پرسشهای تازهای درباره نقش و آینده خود روبهروست.
در نگاه انجمن، روزنامهنگاری را باید در نسبت میان سه ضلع جامعه، قدرت و رسانه فهمید؛ سه حوزهای که مستقل از یکدیگر نیستند و کیفیت رابطه میان آنها بر کیفیت گفتوگوی عمومی و شیوه مواجهه با مسائل جامعه اثر میگذارد. در این میان، رسانه تنها مجرای انتقال پیام میان جامعه و قدرت نیست و روزنامهنگاران نیز صرفاً انتقالدهندگان خبر نیستند. آنان میتوانند نقش میانجی و «کنشگران مرزی» را بر عهده بگیرند؛ در مرز میان جامعه و قدرت بایستند، مسائل، مطالبات و تجربه زیسته مردم را به حوزه عمومی و سیاستگذاری وارد کنند و در سوی دیگر، تصمیمها و سیاستهای عمومی را برای جامعه توضیح دهند، نقد کنند و به پرسش بگذارند. از این منظر، روزنامهنگاری بخشی از سازوکار گفتوگوی جامعه و قدرت و یکی از مسیرهای شناخت متقابل آنهاست.
ایفای چنین نقش میانجیگرانهای زمانی امکانپذیر است که رسانه بتواند استقلال حرفهای خود را حفظ کند و امکان شنیدن و شنیدهشدن وجود داشته باشد. روزنامهنگاری بدون دسترسی به اطلاعات، بدون امکان پرسیدن و بدون امنیت برای انتشار یافتهها، بخشی از ظرفیت خود برای برقراری این ارتباط را از دست میدهد. همانگونه که رسانه در برابر جامعه مسئول است که دقیق، منصف و متعهد به حقیقت باشد، نهادهای قدرت نیز باید پرسش، نقد و حتی روایتهای ناخوشایند را بخشی طبیعی از رابطه خود با رسانه و جامعه بدانند.
اهمیت این نقش در شرایط امروز ایران بیش از گذشته است. جامعه ایران دورهای حساس و پیچیده را پشت سر میگذارد؛ تجربه جنگ و تهدیدهای امنیتی، فشارهای اقتصادی و معیشتی، تحولات سریع منطقهای و بینالمللی و در کنار همه اینها، ضرورت حفظ انسجام و سرمایه اجتماعی، مسئولیت رسانهها را سنگینتر کرده است. در چنین شرایطی، جامعه بیش از هر زمان دیگری به اطلاعات دقیق، روایتهای قابل اعتماد و رسانههایی نیاز دارد که بتواند برای فهم آنچه در حال وقوع است به آنها اتکا کند.
تجربه چنین دورههایی نشان میدهد که رسانه صرفاً ناظر وقایع نیست؛ بخشی از ظرفیت جامعه برای مواجهه با شرایط دشوار است. امنیت و آرامش جامعه نیز صرفاً با محدودکردن گردش اطلاعات تأمین نمیشود؛ حضور رسانههای حرفهای، مسئول و مورد اعتماد میتواند یکی از پشتوانههای آن باشد. هر اندازه امکان فعالیت حرفهای رسانهها محدودتر و فاصله میان روایتهای رسانهای و تجربه زیسته مردم بیشتر شود، میدان برای شایعه، اطلاعات نادرست و روایتهای غیرقابل اعتماد گستردهتر خواهد شد. در شرایط دشوار، اعتماد به رسانه نه یک موضوع فرعی، بلکه بخشی از سرمایه اجتماعی جامعه است.
در چنین موقعیتی، نقش روزنامهنگار بهعنوان میانجی و «کنشگر مرزی» معنایی ملموستر پیدا میکند. روزنامهنگار باید بتواند صدای جامعه را بشنود و به حوزه عمومی و سیاستگذاری منتقل کند و همزمان، پیچیدگی تصمیمها و واقعیتهای کشور را برای مردم قابل فهم سازد. این میانجیگری نه به معنای چشمپوشی از نقد است و نه به معنای تشدید شکافها؛ اتفاقاً روزنامهنگاری حرفهای میتواند میان نقد و انسجام اجتماعی پیوند برقرار کند. جامعهای که امکان طرح مسئله، شنیدن صداهای متفاوت و نقد مسئولانه را فراهم میکند، ظرفیت بیشتری برای حفظ اعتماد و همبستگی خود در شرایط دشوار دارد.
از این منظر، توجه به امنیت حرفهای خبرنگاران و روزنامهنگاران در شرایط کنونی اهمیتی مضاعف دارد. خبرنگاری که نگران پیامد پرسیدن، تحقیق کردن یا انتشار یافتههای حرفهای خود باشد، نمیتواند همه ظرفیت خود را در خدمت جامعه قرار دهد.
آزادی روزنامهنگار برای نوشتن و امنیت او برای انجام وظیفه حرفهای، در نقطه مقابل امنیت و ثبات جامعه قرار ندارد؛ رسانه حرفهای و قابل اعتماد میتواند یکی از پشتوانههای ثبات، اعتماد و سرمایه اجتماعی باشد.
این تأکید بر آزادی و امنیت حرفهای، البته از مسئولیت روزنامهنگاری نمیکاهد. جامعه رسانهای نیز در برابر اعتماد مخاطبان مسئول است. دقت، انصاف، راستیآزمایی، تفکیک خبر از نظر، احترام به حقوق و حریم افراد و مقاومت در برابر قربانیکردن حقیقت برای سرعت، کلیک و دیدهشدن، اصولی هستند که اعتبار این حرفه بر آنها استوار است. بهویژه در دورههای بحرانی و پرابهام، یک خبر نادقیق یا روایت تأییدنشده میتواند پیامدهایی فراتر از یک اشتباه حرفهای داشته باشد. از این رو، آزادی و مسئولیت حرفهای را باید دو سوی یک رابطه دانست، نه دو مفهوم در برابر یکدیگر.
همه اینها در زمانی رخ میدهد که خود زیستبوم رسانهای نیز با سرعتی بیسابقه در حال تغییر است. شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای دیجیتال، شهروندخبرنگاری و اکنون هوش مصنوعی، انحصار تولید و انتشار خبر را شکستهاند. امروز تقریباً هر فردی میتواند تولیدکننده و توزیعکننده محتوا باشد و یک تصویر، ادعا یا روایت در چند دقیقه به مخاطبانی گسترده برسد. سرعت گردش اطلاعات افزایش یافته، اما همزمان تشخیص خبر از شایعه، واقعیت از دستکاری و اطلاعات معتبر از محتوای ساختگی دشوارتر شده است.
این تحولات نه از ارزش روزنامهنگاری کاستهاند و نه نیاز جامعه به روزنامهنگار را از میان بردهاند؛ چهبسا اهمیت آن را بیشتر کردهاند. در جهانی که مسئله دیگر فقط «دسترسی به اطلاعات» نیست و تشخیص اطلاعات معتبر از نامعتبر به مسئلهای اساسی تبدیل شده، ارزش روزنامهنگاری در راستیآزمایی، تحقیق، زمینهمندکردن وقایع، کشف آنچه در نگاه نخست آشکار نیست و تبدیل انبوه دادهها و روایتهای پراکنده به فهم عمومی معنا پیدا میکند.
از همین منظر، در کنار ضرورت آشنایی روزنامهنگاران با ابزارهای تازه و تحول در شیوههای روایت، حفظ و تقویت روزنامهنگاری تحقیقی و روزنامهنگاری تبیینی اهمیتی مضاعف دارد. اگر شبکههای اجتماعی میتوانند در چند ثانیه بگویند «چه اتفاقی افتاده است»، یکی از مهمترین مأموریتهای روزنامهنگاری حرفهای این است که بررسی کند آیا واقعاً چنین اتفاقی افتاده، چرا رخ داده، چه زمینههایی داشته و چه پیامدهایی خواهد داشت. سرعت نباید جای تحقیق را بگیرد و فناوری نباید ما را از یکی از بنیادیترین کارکردهای روزنامهنگاری دور کند: رفتن به پشت خبر و کمک به جامعه برای فهم واقعیت.
انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات در روز خبرنگار، ضمن ادای احترام به همه خبرنگاران و روزنامهنگارانی که با وجود دشواریهای این حرفه همچنان میپرسند، جستوجو میکنند و روایت میکنند، بر ضرورت امنیت حرفهای روزنامهنگاران، آزادی برای نوشتن و پرسیدن، گردش آزاد اطلاعات، دسترسی به اطلاعات و تقویت نهادهای حرفهای و مستقل رسانهای تأکید میکند. حمایت از روزنامهنگاری حرفهای، در نهایت حمایت از امکان گفتوگوی آگاهانه در جامعه و تقویت رابطه میان جامعه، رسانه و قدرت است.
رسانهها تغییر میکنند، فناوریها دگرگون میشوند و شکل روایت خبر نیز تغییر خواهد کرد؛ اما تا زمانی که جامعه به دانستن، پرسیدن، فهمیدن و گفتوگو نیاز دارد، به روزنامهنگاری نیز نیاز خواهد داشت.
روز خبرنگار، تنها پاسداشت یک حرفه نیست؛ پاسداشت حق پرسیدن، حق دانستن و امکان گفتوگوی جامعه با خود است. انتهای پیام/
