تداوم بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی میتواند تصویری را که افراد از آینده خود دارند، تغییر دهد. وقتی آینده قابلپیشبینی نباشد، تصمیمهایی مانند خرید خانه، ازدواج، فرزندآوری، ادامه تحصیل و حتی ماندن یا رفتن، دشوار میشوند. در چنین شرایطی ممکن است فرد همچنان در همان شهر و خانه زندگی کند، اما بخش مهمی از زندگی ذهنی و عاطفی خود را به آیندهای در جایی دیگر منتقل کرده باشد؛ پدیدهای که میتوان آن را «مهاجرت ذهنی و اجتماعی» نامید.
تعلیق اجتماعی
امیرحسین جلالی ندوشن، روانپزشک میگوید: جامعه ایران در سالهای اخیر با سلسلهای از مصائب اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و دو جنگ بزرگ روبهرو بوده است. جنگ، فشارهای معیشتی و ابهام درباره سرنوشت توافقها و تنشهای منطقهای، شرایطی پدید آوردهاند که میتوان آن را نوعی «تعلیق اجتماعی» نامید؛ وضعیتی که در آن زندگی متوقف نشده، اما تصمیمگیری درباره آینده دشوار شده است.
در شرایط عادی، افراد حتی در میان مشکلات میتوانند تصویری کموبیش روشن از چند سال آینده داشته باشند و بر مبنای آن درباره شغل، مسکن، ازدواج، فرزندآوری، تحصیل، سرمایهگذاری یا حتی مهاجرت تصمیم بگیرند. تداوم بحرانها و نامعلوم بودن پایان آنها، این افق را کوتاه میکند. زندگی بهتدریج از «ساختن آینده» به «ادارهکردن امروز» تقلیل مییابد.
وقتی تصور آینده دشوار میشود
به گفته این روانپزشک، یکی از پیامدهای مهم این وضعیت، تضعیف توانایی تصور آینده است. مراد، خیالپردازی یا خوشبینی غیرواقعبینانه نیست؛ بلکه توانایی تصور آیندهای نسبتاً قابلپیشبینی و احساس امکان اثرگذاری بر آن است. ممکن است فرد همچنان کار کند، به وظایف خانوادگی خود برسد و ظاهر زندگی روزمره را حفظ کند، اما در درون احساس کند که زندگی او موقت، ناتمام و در انتظار تعیین تکلیف باقیمانده است.
مهاجرت؛ جستوجوی ثبات و پیشبینیپذیری
جلالی ندوشن ادامه میدهد: در چنین شرایطی، مهاجرت انتخاب بخشی از جامعه برای جستوجوی رفاه بیشتر نیست؛ تلاشی است برای دستیابی به حدی از ثبات و پیشبینیپذیری. بسیاری از کسانی که به رفتن فکر میکنند، لزوماً تصویری آرمانی از کشورهای دیگر ندارند. آنها میدانند که مهاجرت با تنهایی، ازدستدادن موقعیت اجتماعی، دشواریهای فرهنگی و فشارهای روانی همراه است، …
