در منابع تاریخی و روایی، از امام رضا (ع) به عنوان عالمی برجسته یاد شده و گزارشهای متعددی از مناظرات و گفتوگوهای علمی ایشان با صاحبان دیدگاههای مختلف وجود دارد. همین میراث علمی را میتوان از زاویه دانشگاه امروز بازخوانی کرد.
۱. پرسش را دشمن علم ندانیم
یکی از مهمترین درسهای روش علمی امام رضا (ع)، مواجهه با پرسش است. در مناظرات منسوب به ایشان، پرسش و پاسخ بخش جداییناپذیر گفتوگوست.
دانشگاه نیز بدون پرسشگری نمیتواند به تولید علم واقعی برسد، دانشجویی که صرفاً مطالب موجود را حفظ میکند، الزاماً پژوهشگر نیست؛ پژوهش از جایی آغاز میشود که فرد درباره یک مسئله سؤال میکند، شواهد را بررسی میکند و برای یافتن پاسخ به سراغ روش علمی میرود.
از این منظر، دانشگاه مطلوب دانشگاهی است که در آن پرسیدن، نقدکردن و حتی به چالش کشیدن یک دیدگاه علمی، بخشی از فرآیند یادگیری باشد.
۲. اختلاف نظر، پایان گفتوگو نیست
یکی دیگر از ویژگیهای برجسته مناظرات امام رضا (ع)، گفتوگو با صاحبان دیدگاههای متفاوت است.
این مسئله برای دانشگاه امروز اهمیت ویژهای دارد، محیط علمی زمانی میتواند به رشد فکری دانشجو کمک کند که اختلاف نظر به حذف طرف مقابل منجر نشود و افراد بتوانند دیدگاه خود را با استدلال مطرح کنند.
کرسیهای آزاداندیشی، نشستهای علمی و گفتوگوهای میانرشتهای را میتوان در همین چارچوب دید؛ فضایی که در آن استدلال جای تعصب و گفتوگو جای تقابل را بگیرد.
۳. علم بدون اخلاق کامل نیست
دانش به خودی خود تضمینکننده استفاده درست از آن نیست، تجربه جهان امروز نشان داده است که یک فناوری میتواند هم برای رفاه انسان و هم برای آسیبزدن به جامعه مورد استفاده قرار گیرد.
از این منظر، یکی از درسهای مهم مکتب رضوی برای دانشگاه، پیوند میان علم و اخلاق است.
۴. عالم باید مسئله جامعه را ببیند
علم زمانی میتواند اثرگذار باشد که از مسائل واقعی جامعه فاصله نگیرد.
امروز یکی از مطالبات جدی از دانشگاهها، حرکت از تولید مقاله صرف به سمت حل مسائل کشور است؛ از بحران آب و انرژی گرفته تا سلامت، محیطزیست، اقتصاد، آسیبهای اجتماعی و فناوریهای نوین.
بازخوانی شخصیت علمی امام رضا (ع) از این زاویه میتواند این پرسش را پیش روی دانشگاه قرار دهد که دانش تولیدشده در دانشگاه تا چه اندازه توانسته به زندگی مردم و حل مشکلات جامعه کمک کند؟
۵. گفتوگو؛ حلقه اتصال علم و جامعه
شاید مهمترین درس برای دانشگاه امروز، بازگرداندن گفتوگو به مرکز فعالیت علمی باشد.
دانشگاه نمیتواند درهای خود را به روی جامعه، صنعت، نهادهای فرهنگی و حتی دیدگاههای متفاوت ببندد. تولید علم زمانی به اثر اجتماعی تبدیل میشود که میان پژوهشگر، دانشجو، جامعه و تصمیمگیران ارتباط برقرار شود.
