لوکا که تحت تحریمهای شدید بریتانیا، ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، همزمان با سقوط دمشق ناپدید شد. اما او در شتاب خود برای فرار، گنجینهای حیاتی را جا گذاشت: یک دفترچه تلفن کهنه با ۱۵۵ شماره دستنویس؛ سندی که به کلید رمزگشایی از فرار او و کشف شبکه پنهانش تبدیل شد.
از کوچههای خونین حمص تا ریاست بر دستگاه وحشت
نام حسام لوکا در سالهای آغازین جنگ داخلی سوریه با سرکوبهای خونبار در استان «حمص» گره خورد. او به عنوان رئیس امنیت سیاسی در حمص، مأموریت داشت شورشها را به هر قیمتی خاموش کند. در آن دوران، او برای برخی حکم مرگ و زندگی را داشت؛ عدهای برای دریافت مجوز خروج امن با شماره او تماس میگرفتند، اما بسیاری از کسانی که پاشنه در دفتر او را کوبیدند، دیگر هرگز دیده نشدند. همین نفوذ اختاپوسی و شبکه وسیع خبرچینانش در میان مخالفان و موافقان، لقب «عنکبوت» را برای او به ارمغان آورد.
سیاهترین برگ کارنامه لوکا در حمص، به سپتامبر ۲۰۱۵ و فاجعهای موسوم به «کشتار عید» در محله الوعر بازمیگردد. در پی حملهای راکتی به یک زمین بازی در روز عید قربان، ۲۸ غیرنظامی از جمله ۱۷ کودک کشته شدند. محمد توکاتلی، پدر وائل هفتساله که فرزندش را در این جنایت از دست داد، با چشمانی اشکبار میگوید: «آنها فقط کودکانی بودند که بازی میکردند؛ زمین با خون آنها سرخ شد.» گزارشهای حقوقبشری و فعالان محلی، لوکا را مسئول مستقیم گرا دادن و هماهنگی این حمله خونین میدانند؛ جنایتی که او را به جایگاهی بالاتر در ساختار قدرت رساند و در نهایت صندلی ریاست اداره امنیت عمومی کشور را برایش ارمغان آورد.
رمزگشایی از ۱۵۵ شماره پنهان
پس از کشف این دفترچه تلفن در آپارتمان تخلیهشده لوکا، تحقیقات روزنامهنگاری گستردهای آغاز شد. از میان ۱۵۵ شماره، تنها ۵۱ شماره فعال بودند. تماس با این شمارهها ابتدا دیواری از سکوت و انکار در پی داشت؛ برخی با شنیدن نام لوکا بلافاصله تلفن را قطع میکردند و برخی دیگر هرگونه آشنایی با او را منکر میشدند.
اما سرانجام این بنبست شکسته شد. یکی از شمارهها متعلق به نگهبان سابق ساختمان لوکا بود. او شماره تماس محافظ شخصی لوکا، معروف به «محمود»، را به خبرنگاران داد. محمود افشا کرد که لوکا در آخرین ساعات پیشروی نیروهای اپوزیسیون به سمت دمشق، با تظاهر به ایستادگی در پایتخت، کارکنانش را فریب داده و صبح روز بعد، پس از خالی کردن گاوصندوق دفترش، ناپدید شده است. محمود همچنین شماره راننده شخصی لوکا را که او را در شب فرار جابهجا کرده بود، در اختیار تیم تحقیق گذاشت.
ردپای فرار لوکا از مرزهای سوریه گذشت و به لبنان رسید. یک مقام ارشد امنیتی در بیروت فاش کرد که رئیس سابق جاسوسی اسد با استفاده از یک «گذرنامه روسی با نامی مستعار» از مرز لبنان عبور کرده و راهی مسکو شده است. این ادعا با شواهد موجود در آپارتمان لوکا، از جمله تقدیرنامههای رسمی سرویس اطلاعات خارجی روسیه و کارتهای تبریک مقامات عالیرتبه مسکو، کاملا همخوانی داشت.
تلاشها برای ردیابی او سرانجام به یک شماره تلفن با پیششماره روسیه (+۷) ختم شد. در یک تماس تلفنی مستقیم، فرد پاسخدهنده به پرسشهای امنیتی و خصوصی درباره زندگی لوکا پاسخهای دقیقی داد که هویت او را تأیید کرد. وقتی خبرنگاران مستقیماً از او درباره اتهامات شکنجه و حضورش در روسیه پرسیدند، او با لحنی نگران گفت: «در شرایط فعلی، صحبت تلفنی برای من بسیار خطرناک است. نمیتوانم چیزی را توضیح دهم؛ باید وضعیت مرا درک کنید.» بررسیهای بعدی نشان داد که این مقام ارشد امنیتی سابق، اکنون در مناطقی مجلل در حومه مسکو تحت مراقبت و پناه دولت روسیه زندگی میکند.
امروز، در حالی که روسیه به عنوان حامی سنتی رژیم سابق سوریه، هیچ تمایلی برای استرداد یا پاسخگویی درباره لوکا نشان نمیدهد، قربانیان بیشمار او همچنان در انتظار اجرای عدالت هستند. برای پدرانی، چون محمد توکاتلی، پرونده حسام لوکا تا روزی که او در برابر یک دادگاه بینالمللی پاسخگوی خون کودکان بیگناه حمص باشد، هرگز بسته نخواهد شد.
