کاظم کوکرم مدرس نجوم و سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، به تشریح جزئیات علمی و عملی رصد یکی از هیجانانگیزترین پدیدههای آسمان شب در سال جاری پرداخت و گفت: رویداد مهم نجومی که در روزهای آینده پیش رو داریم، به اوج رسیدن بارش شهابی «بِرساوشی» است. این پدیده جذاب در شبهای بیست و یکم تا بیست و سوم مرداد ماه امسال به اوج خود میرسد. به استناد دادههای پایگاه بینالمللی شهاب (IMO)، زمان دقیق و پیشبینیشده برای اوج این بارش، از بامداد ۲۲ مرداد تا بامداد ۲۳ مرداد خواهد بود.
برخورد زمین با بازماندههای دنبالهدار «سوئیفتتاتل»
سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران در خصوص منشأ این پدیده اظهار کرد: بارش شهابی برساوشی از ۲۶ تیرماه تا ۲ شهریورماه هر سال فعال است. در این بازه زمانی، سیاره ما در مسیر گردش سالانه خود به دور خورشید، با ذرات بهجامانده از دنبالهدار «سوئیفتتاتل» برخورد میکند. این دنبالهدار در حین گردش به دور خورشید، ذرات غباری را از خود آزاد میکند که این ذرات در مدار آن باقی میمانند. ذرات مذکور نیز همزمان با دنبالهدار، به دور خورشید در حال گردش هستند. در این بازه زمانی یعنی از ۲۶ تیر تا ۲ شهریور، زمین از دل این ذرات بهجامانده در مدار عبور میکند.
وی افزود: در شبهای منتهی به ۲۱ تا ۲۳ مرداد، ما شاهد هستیم که تعداد شهابهای برساوشی در آسمان شب به اوج خود میرسد و ما این بازه را به عنوان اوج بارش شهابی اعلام میکنیم. ساعت دقیق این اوج برای ناظران در ایران، حوالی ساعت ۱۸ و ۲۳ دقیقه روز پنجشنبه ۲۲ مرداد پیشبینی شده است.
چرا پس از نیمهشب بهترین زمان برای رصد است؟
کوکرم در ادامه به تبیین شرایط مناسب جهت مشاهده این رویداد پرداخت و گفت: ساعت اعلامشده برای اوج بارش به این معنی نیست که ما فقط در همان ساعت میتوانیم بارش شهابی را به خوبی ببینیم؛ چرا که در آن زمان، اولاً هنوز خورشید در ایران غروب نکرده است و در ثانی، صورت فلکی برساوش (که از دید ناظر زمینی اینطور به نظر میرسد که شهابهای این بارش از سمت آن در آسمان مانند تیر شلیک میشوند) حوالی نیمهشب و پس از آن طلوع میکند. بنابراین، زمان مناسب برای دیدن شهابهای بارش برساوشی، علیالاصول بعد از نیمهشب و در ساعات بامدادی شبهای پیش رو است.
وی ادامه داد: به طور کلی، در تمام شبهایی که از اکنون تا بیست و دوم و بیست و سوم مرداد در پیش داریم، هر شب پس از نیمهشب تعداد شهابهای قابلتوجهی را در آسمان مشاهده خواهیم کرد؛ به طوری که شاید در یک ساعت بیش از ۵ شهاب قابل دیدن باشد. هرچه به شب اوج بارش نزدیکتر شویم، تعداد این شهابها افزایش مییابد، تا جایی که انتظار داریم در بامداد ۲۲ و ۲۳ مرداد بتوانیم در یک آسمان تاریک، در هر ساعت بیش از ۵۰ تا ۶۰ شهاب را مشاهده کنیم.
آلودگی نوری؛ مانع اصلی رصد شهابها در شهرها
این مدرس نجوم با تاکید بر عدم امکان رصد مناسب این پدیده در محیطهای شهری توضیح داد: خیلی از مردم میپرسند که آیا ما در داخل شهرها هم میتوانیم این پدیده را ببینیم؟ پاسخ به این سوال منفی است. به دلیل آلودگی نوری بالا، آلودگی هوا و بسته بودن افق به واسطه وجود ساختمانها، کوهها و درختان مختلف که مانع دیدن بخش زیادی از آسمان میشوند، امکان رصد باکیفیت در شهر وجود ندارد. بنابراین برای دیدن شهابهای بارش برساوشی، حتماً باید به خارج از شهر و جاهایی سفر کرد که آسمان پر ستاره و میزان آلودگی نوری در کمترین حد ممکن باشد. تنها در این صورت است که میتوان انتظار داشت در بامداد ۲۲ و ۲۳ مرداد در هر ساعت بیش از ۵۰ شهاب را رصد کرد.
وی به تشریح اصطلاح علمی «نرخ ساعتی سرسویی» (ZHR) پرداخت و گفت: در پیشبینیهای نجومی عنوان میشود که نرخ ساعتی سرسویی یا ZHR برای این بارش شهابی حدود ۱۰۰ است. بسیاری از مردم گمان میکنند که این عدد به معنای مشاهده حتمیِ ۱۰۰ شهاب در هر ساعت است؛ اما این اتفاق تنها در صورتی رخ میدهد که آسمان شما کاملاً تاریک و بدون هیچگونه آلودگی نوری باشد، کانون بارش یعنی صورت فلکی برساوش دقیقاً در بالای سر (وسط آسمان) قرار گیرد و شما بتوانید تمام پهنه آسمان را به صورت همزمان، بدون غبار و در شرایطی کاملاً ایدهآل رصد کنید.
به گفته وی از آنجا که در این فصل از سال در ایران، صورت فلکی برساوش تازه حوالی نیمهشب طلوع میکند و معمولاً مقداری آلودگی نوری و پوشیدگی افق وجود دارد، این عدد ۱۰۰ در عمل محقق نخواهد شد. انتظار واقعبینانه ما این است که چیزی بیش از ۵۰ شهاب در ساعت را رصد کنیم که طیف آنها از شهابهای خیلی کمنور تا شهابهای بسیار پرنور (که به آنها آذرگوی میگوییم) را شامل میشود.
پرهیز از تصورات اغراقآمیز درباره «باران شهابی»
کوکرم در ادامه به اصلاح یک باور رایج پرداخت و تصریح کرد: هموطنان ما نباید تصور کنند که وقتی میگوییم بارش شهابی رخ میدهد، قرار است در هر ساعت صدها شهاب را در آسمان ببینند. در واقع میتوان گفت به طور میانگین در زمان اوج، در هر دقیقه یک شهاب ممکن است عبور کند که آن هم شاید کمنور باشد یا پشت سر ناظر واقع شده و دیده نشود. در شبهای نزدیک به اوج نیز نرخ عبور شهابها در هر ساعت ممکن است حدود ۱۵ تا ۲۰ شهاب باشد؛ یعنی تقریباً هر چهار تا پنج دقیقه یک شهاب عبور خواهد کرد. این توضیحات را از این بابت ارائه میکنم تا تبلیغاتی که پیرامون بارش شهابی انجام میشود و انتظاری که کلمه "بارش" ایجاد میکند (که گویی بارانی از شهاب روان است)، باعث سوءتفاهم نشود؛ بهویژه در شهرها که به دلیل آلودگی نوری شدید، ممکن است در طول یک ساعت رصد مداوم، تنها یک یا دو شهاب را به صورت کاملاً تصادفی و شانس مشاهده کنید.
وی در پاسخ به موقعیت جغرافیایی مناسب برای رصد این پدیده گفت: بسیاری میپرسند که این پدیده از کدام مناطق زمین بهتر دیده میشود؛ باید گفت این رویداد در کل سیاره زمین در بازه زمانی ۲۶ تیر تا ۲ شهریور رخ میدهد و محدود به منطقه جغرافیایی خاصی نیست. موضوع مهم تنها این است که اولاً نور ماه در آسمان نباشد تا آلودگی نوری ایجاد نکند و ثانیاً از منابع آلودگی نوری شهری (مانند نور لامپ منازل و خیابانها که رو به آسمان میروند) فاصله بگیریم. در این صورت میتوان بارش شهابی را به خوبی مشاهده کرد.
ویژگی خاص و بینظیر بارش شهابی برساوشی امسال
سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران با اشاره به شرایط استثنایی رصد در سال جاری اظهار کرد: امسال بارش شهابی برساوشی یک ویژگی بسیار خاص دارد؛ زمان اوج این بارش یعنی بامداد ۲۲ و ۲۳ مرداد با روزهای پایانی ماه قمری (اواخر ماه صفر) همزمان شده است. به همین دلیل، ما در زمان اوج بارش هیچگونه نور ماهی در آسمان نخواهیم داشت. در بسیاری از سالها پیش میآید که زمان اوج بارش با ماه کامل (بدر) همزمان میشود و نور شدید ماه باعث میشود رصد شهابهای کمنور را از دست بدهیم و تنها چند شهاب پرنور در طول یک ساعت خودنمایی کنند؛ اما امسال این شانس بزرگ را داریم که آسمان کاملاً تاریک و بدون ماه خواهد بود.
وی افزود: خوشبختانه این موقعیت بینظیر با تعطیلات پایان ماه صفر نیز همزمان شده است؛ روز چهارشنبه تعطیل رسمی است، روز پنجشنبه بسیاری از مشاغل، مدارس و دانشگاهها تعطیل هستند و در فصل تابستان قرار داریم. در نتیجه ما با یک تعطیلات سه روزه مواجه هستیم که با اوج بارش شهابی برساوشی در شرایط آسمان بدون ماه همزمان شده است. این اتفاق به ندرت رخ میدهد و پدیدهای نیست که بگوییم هر سال به راحتی تکرار میشود.
دعوت از علاقهمندان برای شرکت در تورهای رصدی ایمن و معتبر
کوکرم در پایان با دعوت از عموم مردم برای تماشای این پدیده منحصربهفرد گفت: امسال یک شرایط کاملاً خاص برای رصد مهیاست؛ بنابراین از همه علاقهمندان به نجوم دعوت میکنیم این فرصت طلایی را از دست ندهند و حتماً از قبل برای دیدن این پدیده برنامهریزی کنند. خوشبختانه این روزها آژانسهای گردشگری و مراکز آموزش نجوم متعددی در سراسر کشور، در حال برنامهریزی و برگزاری سفرهای گروهی به خارج از شهر و مناطق امن رصدی هستند.
وی در نهایت توصیه کرد: از علاقهمندان دعوت میکنیم در صورت تمایل به تماشای این بارش، با یکی از این مراکز معتبر که دارای مجوز رسمی و کارشناسان زبده هستند همراه شوند؛ کارشناسانی که تلسکوپ به همراه دارند و توضیحات علمی مناسب را ارائه میدهند تا از این طریق، سفری ایمن و تجربهای بهیادماندنی از دیدن بارش شهابی برساوشی امسال برای خود رقم بزنند.
