اگر یک داوطلب کنکوری هستید، قطعاً به انتخاب رشته نجات دهنده نیاز دارید. در غیر این صورت ممکن است با فشار رتبه، مصلحت اطرافیان و یا تعصب بیمورد روی یک دانشگاه وارد رشتهای شوید که شاید در آینده از انتخاب خودتان پشیمان گردید. انتخابهای اصولی و نجات دهنده بر پایه سه اصل کلی انجام میشود: خودشناسی بازار کار واقعیتهای مسیر تحصیلی خودشناسی در انتخاب رشته اصولی
خودشناسی در انتخاب رشته اصولی مانند این است که یک آینه جلوی خودتان بگیرید و صادقانه خودتان را قضاوت کنید. اینکه چه کسی هستید؟ نه اینکه چه چیزی دوست دارید باشید و یا خانواده میخواهد که باشید! اجازه دهید تا مفهوم خودشناسی برای آغاز انتخاب نجات دهنده را موشکافی کنیم. لازم به ذکر است که یک مشاور انتخاب رشته ایران میتواند در این مسیر کمک شایانی به مشا کند. آیا علاقه واقعی خودت را از هیجان زودگذر تشخیص دادهای؟
خیلیها عاشق رشته پزشکی هستند، چون سریالهای بیمارستانی را دیدهاند! اما آیا تا به حال به ۱۲ ساعت سرپا ایستادن در اورژانس فکر کردهاید؟ آیا از کار طاقت فرسا در میان بیماران استقبال میکنید؟ این یک مثال است که میتواند برای هر رشته دیگری به شکل دیگری باشد. مثلاً اگر حل یک مسئله ریاضی بعد از ۳ ساعت کلافهات نمیکند و باز ادامه میدهید، احتمالاً مهندس خوبی میشوید. حالا این بار برگردید و علایق خود را موشکافی کنید. آیا آنها هیجان زودگذر هستند یا یک علاقه عمیق و واقعی است که از درون شما میجوشد؟
آیا تواناییهای خود را با نمره سنجش میکنید؟
دانشآموزان و یا والدین زیادی دیدهایم که صرفاً براساس نمره مدرسه درباره استعداد و تواناییها قضاوت میکنند. ولی نمره ۲۰ ریاضی در دبیرستان لزوماً به معنای استعداد عمیق مهندسی نیست، همانطور که نمره ۱۴ به معنای بیاستعدادی نیست. در خودشناسی باید سطح تواناییهای خود را ارزیابی کنید. توانایی یعنی سرعت یادگیری شما در آن موضوع چقدر است؟ آیا فکر میکنید توانایی شما برای رشتههایی که انتخاب میکنید کافی است؟ شخصیت شغلی خودت را میشناسی؟
درونگراها در کارهای انفرادی و تحلیلی مثل برنامهنویسی بهتر عمل میکنند. در مقابل برونگراها برای کارهایی مانند مدیریت، پزشکی یا مشاوره و وکالت مناسب هستند. آدمهای ساختار یافته هم به کارهای قانون مدار و روتین علاقه دارند. در نهایت آدمهای خلاق با ذهن ساختارشکن برای کارهای هنری، کارآفرینی و طراحی بهترین میشوند. حالا هنگام خودشناسی باید خودت را قضاوت کنی که در کدام یک از این شخصیتها قرار دارید؟
نوع شخصیت
ویژگیها
رشتههای مناسب
درونگرا
کار تحلیلی و انفرادی
برنامه نویسی، مهندسی، حسابداری و...
برونگرا
تعامل با مردم
پزشکی، مشاوره، وکالت، مدیریت و...
ساختارمند
قانونمند و روتین
حقوق، امور مالی، حسابداری و...
خلاق
ساختار شکن و هنری
معماری، طراحی، کارآفرینی و...
آیا ارزشهای خودت را جدی گرفتهای؟
ارزشها سنگ بنای خودشناسی و در نهایت انتخاب رشته اصولی هستند. شخصیت یا جهانبینی چیزی نیست که در آینده به واسطه شرایط شغلی تغییر کند. مثلاً بعضیها ذاتاً علاقه به امنیت شغلی دارند، در این صورت کار در مشاغل آزاد برای آنها اضطراب آفرین است. بعضیها هم با جهان بینی آزادیِ زمانی به شغل آینده نگاه میکنند. همین لحظه با خودتان خلوت کنید و ببینید که آیا درباره ارزشهای خودتان شفاف هستید؟ البته لازم به ذکر است که در مراکز مختلف مشاوره مانند مرکز انتخاب رشته یاوران دانش تمام موارد فوق به شکل تخصصی برای شما بررسی میشود و ایتفاده از خدمات این مراکز میتواند در روزهای محدود انتخاب رشته راه میانبری برای انتخاب درست و اصولی باشد. بررسی بازار کار در انتخاب رشته اصولی
رشتهای که انتخاب میکنید در واقع مسیر شغلی شما در آینده را تعیین میکند. خیلیها رشتهای را انتخاب میکنند که به ظاهر دوستش دارند، اما بعد از فارغ التحصیلی تازه متوجه میشوند که هیچ دری را به روی آنها باز نمیکند. اما آیا هیچ نگرش کاملی از بازار کار رشتههای مختلف دارید؟ و یا به آمارهای ایدهآل در سایتها استناد میکنید؟ در انتخاب رشته نجات دهنده موضوع بازار کار صرفاً یک آمار کلی نیست. اجازه دهید تا این نکته را از چند زاویه متفاوت بررسی کنیم. آیا از نرخ اشتغال واقعی رشته مورد نظرت مطلع هستید؟
سایتهای اینترنتی را که باز کنید، آمار اشتغال همه رشتهها خوب و حتی بالای ۹۰ درصد است. آنها میگویند که فارغ التحصیلان، همگی شاغل میشوند، اما آیا در مورد ارتباط شغلی با رشته هم چیزی میگویند؟ و یا درباره حقوق مشاغل وابسته به یک رشته چه اطلاعاتی دارند؟ در اینباره یا باید از افراد تحصیل کرده و حاضر در بازار کار آن رشته پرسجو کنید و یا اطلاعات دقیق را از یک فرد آگاه مانند مشاور انتخاب رشته جستجو نمایید. آیا از رشتههای در معرض خطر اتوماسیون مطلع هستید؟
دنیای شغلی در حال دگرگونی است و رشتهای که امروز بازار کار خوبی دارد، فردا شاید اسیر اتوماسیون هوش مصنوعی شده و دیگر بازار پررونق یا پولسازی نداشته باشد. از طرفی تجربه نشان داده که ساختار دانشگاهی ایران همیشه افراطی عمل میکند. برای متخصصی که امروز کم است، صدها ردیف کد رشته تعریف میکنند و بازار کار همین رشته ۵ سال بعد اشباع شده است. چند تا از این رشتهها سراغ دارید؟ و یا فکر میکنید رشته مورد نظر شما دچار چنین چالشی بشود؟ آیا رشته مورد نظر شما مسیرهای شغلی متنوعی دارد؟
برخی رشتهها فقط یک مسیر شغلی دارند. معلمی یا پزشکی از همین نوع مشاغل هستند. اما برخی رشتهها میتوانند مسیرهای شغلی بسیار متنوع داشته باشند که اگر در یکی به بن بست خوردید، وارد مسیر دیگری شوید. مهندسی برق، روانشناسی، وکالت و... از چنین مشاغلی هستند. فکر میکنید در بازار کارِ متغیر ایران تمام مسیرهای شغلی رشته مورد نظر خودتان را تحلیل کردهاید؟ آیا درآمد رشته برای شما ایدهآل است؟
اگر بخواهید همین حالا دهها رشته معرفی میکنیم که همگی بازار کار خوبی دارند، اما درآمد نهایتاً در سطح کارمندی است! اگر به چنین درآمدی راضی هستید که دیگر ماجرای انتخاب رشته اصولی اصلاً سخت نیست. ولی آیا لازم است که به همین سرعت تسلیم شوید و پتانسیل تحصیل در یک رشته پولساز که احتمالاً از آن بیخبر هستید را فراموش کنید؟ واقعیتهای مسیر تحصیلی در انتخاب رشته اصولی
مسیر تحصیلی دقیقاً همان چیزی است که در دفترچه انتخاب رشته نوشته نشده است و قرار است دانشجوی بیخبر از همه جا را در طول سالهای طولانی تحصیل غافلگیر کند. طول دوره، سختی درسها، هزینههای پنهان و سبک زندگی هر رشته کاملاً با رشتههای دیگر متفاوت است. به عنوان مثال: آیا طول دوره را فقط با سال حساب میکنید؟ یا با سبک زندگی؟ طول دوره رشتهای مانند پزشکی ۷ سال است، اما ۷ سالی که در آن شبها امتحان داری و روزها باید در بیمارستان کشیک دهید! آیا درباره سختی درسهای هر رشته میدانید؟ مثلاً میدانید که رشته مهندسی برق گرایش مخابرات تماماً ریاضیات دیفرانسیل و فیزیک مغناطیس است؟ هزینههای پنهان را در نظر گرفتهاید؟ مثلاً میدانید برای ورود به بازار کار رشته بیم سنجی باید دورههای SOA و CAS را بگذرانید که هزینههای آن قابل توجه است؟ درباره سبک زندگی شغلی تحقیق کردهاید؟ قطعاً همه میدانید که شغل پرستاری شیفت شب دارد. اما آیا میدانید که در شغلی مانند مددکاری اجتماعی گاهاً لازم است تا در مکانهای پرخطر فعالیت کنید؟ آیا بهترین مشاور کنکور با مشاور انتخاب رشته تفاوتی دارد؟
اینها هر کدام سوالاتی هستند که درباره مسیر تحصیلی مطرح میشوند و متاسفانه اطلاعاتی از آنها در دفترچه راهنما وجود ندارد. بلکه باید با تحقیق میدانی اطلاعات پیدا کنید و یا از افراد آگاه مانند مشاور انتخاب رشته حرفهای کمک بگیرید. اشتباهات رایج در انتخاب رشته
تقریبا تمام اشتباهات انتخاب رشته یک الگوی تکراری دارند. در تمام آنها داوطلب براساس اولویت دادن به یک اهرم بیرونی مثلاً رتبه یا رویای خانواده به جای نیاز درونی مثلاً علاقه تصمیمگیری میکند.
وقتی فقط از روی اسم عاشق رشتهها میشوید، مانند آن است که کتابی را از روی جلد آن قضاوت کنید. در اکثر این اشتباهات با دانشآموزانی روبرو هستیم که هرگز از خودشان نپرسیدهاند واقعاً چه میخواهند؟ اشتباهات در هنگام انتخاب رشته بیبازگشت هستند. اشتباهاتی مانند: صرفاً براساس رتبه و نه علاقه انتخاب کنید. کاملاً کورکورانه از خانواده و یا القای جامعه پیروی کنید. عاشق اسم، جایگاه اجتماعی و پرستیژ یک رشته خاص باشید. فریب بزرگنماییهای افراطی برخی رشتهها را خورده و یا قضاوتهای نادرست درباره برخی رشتهها را باور کنید.
چطور انتخاب رشته نجات دهنده کنید؟
انتخاب رشته نجات دهنده یک فرمول جادویی نیست، بلکه یک فرایند گام به گام است که اگر درست طی شود در آینده هرگز از انتخاب خود پشیمان نمیشوید. در ایران هنوز تحقیق آکادمیک در اینباره انجام نشده است، اما استاد یاوری از بهترین مشاوران انتخاب رشته کنکور به یک پژوهش بینالمللی در سال ۲۰۲۲ و در مجله Journal of Career Assessment اشاره کردند که خیلی با حال و هوای کنکوری ما ایرانیها همخوانی دارد. در این پژوهش بررسی شده که اگر دانشجویان قبل از انتخاب رشته سه گام خودشناسی، تحقیق میدانی و برنامهریزی مالی را طی کرده باشند، احتمال پشیمانی آنها ۴۷ درصد کمتر از همتایان خودشان است. برای انتخاب نجات دهنده کافی است چند قدم اساسی را سپری کنید: از تستهای معتبر شخصیت شناسی شغلی استفاده کنید. با فارغ التحصیلان ۵ و ۱۰ سال پیش همان رشته صحبت کنید. با استناد به منابع رسمی درباره آینده شغلی تحقیق کنید. درباره توان مالی خودتان و خانواده واقعبین باشید.
قطعاً فرصت تحقیق میدانی یا استناد به منابع رسمی برای بررسی مشاغل در آینده آنهم در روزهای کوتاه انتخاب رشته محدود است. اما این دلیل نمیشود که به خاطر رتبه پا در میدانی بگذارید که هیچ شناختی نسبت به آن ندارید. اگر هنوز به انتخاب رشته خود شک دارید، بهتر است همین حالا با یک مشاور حرفهای تماس بگیرید و یا تست شخصیت شناسی معتبری را انجام بدهید. استفاده از مشاور انتخاب رشته میتواند به شما در تمامی مراحل مفید باشد.
