به گزارش مشرق ، بحث درباره شکلگیری «النینو» و احتمال تجربه پاییزی پر بارش در ایران طی روزهای اخیر دوباره داغ شده است؛ موضوعی که در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی با تعابیری مانند «سوپر النینو» و احتمال وقوع بارشهای سنگین در پاییز امسال مطرح میشود.
بررسی دادههای به روز مراکز معتبر هواشناسی جهان نشان میدهد گرچه اصل تقویت النینو واقعیت دارد، اما ارتباط دادن مستقیم این پدیده با وقوع یک پاییز بسیار پربارش در ایران، نیازمند احتیاط و بررسی سایر الگوهای جوی و اقیانوسی است.
النینو در حال تقویت است
سازمان جهانی هواشناسی در گزارشهای اخیر خود اعلام کرده است که النینو در اقیانوس آرام شکل گرفته و روند تقویت آن ادامه دارد. این سازمان در ارزیابیهای خود از توسعه سریع این پدیده به سمت یک النینوی قوی در ماههای تابستان و پاییز خبر داده است. اتفاقی که به واسطه آن در برخی مناطق کلیدی اقیانوس آرام، ناهنجاری دمای سطح آب میتواند از ۲ درجه نیز فراتر رود.
مرکز پیشبینی اقلیمی آمریکا در گزارش ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ میلادی (۱۸ تیر ۱۴۰۵) اعلام کرده بود النینو ادامه دارد و انتظار میرود تا پایان سال تقویت شود. مطابق این گزارش، احتمال تداوم این پدیده تا اوایل بهار ۲۰۲۷ میلادی حدود ۹۷ درصد برآورد شده است.
آخرین دادههای مرکز پیشبینی اقلیمی آمریکا نیز نشان میدهد دمای سطح آب در بخشهای مرکزی و شرقی استوایی اقیانوس آرام بالاتر از نرمال قرار گرفته و النینو اکنون در وضعیت فعال قرار دارد.
از سوی دیگر سازمان جهانی هواشناسی در بهروزرسانی ژوئن اعلام کرده بود احتمال تداوم النینو تا دستکم نوامبر ۲۰۲۶ به حدود ۹۰ درصد یا بیشتر رسیده و بیشتر مدلها شدت این پدیده را دستکم متوسط و احتمالاً قوی پیشبینی میکردند.
بنابراین اصل شکلگیری و تقویت النینو محل تردید جدی نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی اثرگذاری آن بر بارش ایران است.
پیشبینی که ۲ ماه قبل مطرح شد
این موضوع البته برای کارشناسان ایرانی تازه نیست. احد وظیفه رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در گفتوگویی درباره روند شکلگیری النینو توضیح داده بود که بر اثر این پدیده، دمای آب اقیانوس نسبت به حالت نرمال افزایش پیدا میکند و این گرمایش میتواند محل تشکیل ابرها و بارشها را تغییر داده و بر الگوهای جوی در عرضهای میانی، از جمله ایران، اثر بگذارد.
وی در آن زمان گفته بود بر اساس روند موجود انتظار میرود از تابستان تا پاییز دمای آب در بخشهایی از اقیانوس آرام از جمله لایههای زیرسطحی افزایش قابل توجهی پیدا کند.
وظیفه همچنین با اشاره به تجربه سالهای النینویی گفته بود بهطور میانگین در سالهایی که این پدیده رخ میدهد، بارشهای پاییزی و نیمه نخست زمستان در ایران بهصورت نسبی افزایش پیدا میکند و دما نیز معمولاً سردتر از نرمال میشود.
بر همین اساس، وی احتمال داشتن پاییزی نسبتاً بهتر از نظر بارشی را قابل توجه دانسته بود.
اما نکته مهم در اظهارات وظیفه، تأکید وی بر عدم قطعیت این پیشبینی بود.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تصریح کرده بود النینو تنها یکی از عوامل اثرگذار بر اقلیم ایران است و پدیدههایی مانند مسیر عبور سامانههای چرخندی از روی اقیانوس اطلس، شرایط همرفتی اقیانوس هند و دیگر الگوهای جوی نیز در وضعیت بارش کشور نقش دارند.
به گفته وی، صرفاً بر اساس النینو نمیتوان با قطعیت درباره وضعیت بارشها قضاوت کرد و لازم است با گذشت زمان، تحلیلهای دقیقتری انجام شود.
چرا «النینو» مساوی با «پاییز پربارش» نیست؟
النینو یک پدیده اقیانوسی-جوی است که با گرمشدن غیرعادی آبهای سطحی بخشهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی و تغییر در گردش عمومی جو همراه میشود. این تغییرات میتوانند مسیر سامانههای جوی و الگوهای بارشی مناطق مختلف جهان را تغییر دهند.
اما ایران هزاران کیلومتر از کانون شکلگیری این پدیده فاصله دارد و اثر النینو بر کشور غیرمستقیم و وابسته به مجموعهای از عوامل دیگر است. به همین دلیل حتی اگر النینو بسیار قوی باشد نمیتوان تنها با مشاهده شدت آن گفت بارش ایران در پاییز حتماً افزایش خواهد یافت.
مطالعات اقلیمی نیز از وجود ارتباط میان ENSO و بارش ایران خبر میدهند، اما همزمان نشان میدهند این اثر در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و شدت و الگوی آن میتواند تغییر کند. یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ میلادی نیز نشان داده است که النینو در مقایسه با لانینا اثر منظمتر و محسوستری بر بارش ایران دارد اما این اثر در مناطق مختلف کشور متفاوت است.
یک متغیر مهم دیگر؛ اقیانوس هند
در کنار النینو شرایط اقیانوس هند نیز برای بررسی وضعیت پاییز ایران اهمیت دارد. در همین زمینه سازمان جهانی هواشناسی در گزارشهای جدید خود علاوه بر تقویت النینو،به تغییرات شاخصهای اقیانوس هند نیز توجه کرده است.
این موضوع اهمیت همان نکتهای را نشان میدهد که وظیفه رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در مصاحبه ۱۵ خرداد بر آن تأکید کرده بود؛ یعنی نمیتوان وضعیت بارش ایران را با یک شاخص واحد توضیح داد.
به بیان سادهتر النینو میتواند شانس تغییر الگوی بارشی را افزایش دهد، اما اینکه این تغییر دقیقاً چگونه خود را در ایران نشان دهد به آرایش همزمان چندین مؤلفه جوی و اقیانوسی بستگی دارد.
مدلهای فصلی چه میگویند؟
پیشبینیهای فصلی نیز اساساً با پیشبینی هوا در بازه چند روزه تفاوت دارند. مدلهای فصلی به جای اعلام وضعیت قطعی برای یک روز یا یک شهر احتمال قرار گرفتن شرایط دما و بارش در محدودههای کمتر از نرمال، نزدیک به نرمال یا بیشتر از نرمال را بررسی میکنند.
مرکز اروپایی پیشبینیهای میانمدت وضع هوا نیز در سامانه پیشبینی فصلی خود از مجموعه ۵۱ عضوی استفاده میکند و خروجی آن احتمال وقوع ناهنجاریهای بارشی را نشان میدهد، نه پیشبینی قطعی میزان بارش یک منطقه.
بنابراین حتی اگر مدلهای فصلی در هفتههای آینده سیگنال بارش بالاتر از نرمال را برای بخشهایی از ایران نشان دهند باز هم این خروجی باید بهعنوان احتمال تفسیر شود، نه تضمین وقوع یک پاییز پربارش.
«سوپر النینو» چه معنایی برای ایران دارد؟
بر اساس دادههای فعلی میتوان گفت نگرانی یا انتظار برای تغییر الگوی بارش در پاییز امسال بیدلیل نیست. النینو شکل گرفته و طبق آخرین ارزیابیهای مراکز معتبر جهانی در حال تقویت است.
از سوی دیگر، همانطور که وظیفه دو ماه قبل نیز مطرح کرده بود، تجربه تاریخی سالهای النینویی نشان میدهد احتمال افزایش نسبی بارش پاییزی و نیمه نخست زمستان در ایران وجود دارد.
اما میان این گزاره و ادعای «پاییز بسیار پربارش» فاصله زیادی وجود دارد. در شرایط فعلی علمیترین جمعبندی این است که النینوی قوی میتواند یکی از عوامل افزایش احتمال بارش بهتر در بخشهایی از ایران باشد، اما به تنهایی نمیتواند وقوع پاییزی پربارش یا سیلابی را تضمین کند.
از این رو، عبارتهایی مانند «پربارشترین پاییز»، «بارشهای سیلآسا در سراسر ایران» یا پیشبینی قطعی میزان بارش کشور، دستکم در شرایط فعلی، پشتوانه کافی برای یک پیشبینی قطعی هواشناسی ندارند.
در واقع، سخن ۲ ماه قبل وظیفه همچنان نقطه اتکای مهمی برای تحلیل شرایط امروز است: احتمال پاییز بهتر وجود دارد، اما این احتمال همراه با عدم قطعیت است.
بنابراین شاید مهمترین پیام النینوی امسال برای ایران نه «پاییز حتماً پربارش است»، بلکه این باشد که با نزدیکشدن به پاییز، باید منتظر بهروزرسانی مداوم مدلهای فصلی و مشخصشدن نقش همزمان سایر الگوهای جوی و اقیانوسی ماند.
«سوپر النینو» اصطلاحی علمی یا رسانهای؟
در نهایت باید به یک نکته مهم درباره ادبیات شکلگرفته پیرامون این پدیده اشاره کرد؛ اساساً در ادبیات علمی و طبقهبندیهای رسمی ENSO، چیزی تحت عنوان «سوپر النینو» وجود ندارد و شدت النینو بر اساس شاخصها و معیارهای مشخص اقلیمی ارزیابی میشود و از تعابیری مانند النینوی متوسط، قوی و در برخی منابع بسیار قوی استفاده میشود.
استفاده گسترده از عبارت «سوپر النینو» برای توصیف وضعیت فعلی بیشتر یک تعبیر رسانهای و غیررسمی است و نباید آن را با یک طبقهبندی علمی اشتباه گرفت. به نظر میرسد بخشی از استفاده گسترده از این عبارت بهویژه در فضای مجازی با هدف جلب توجه مخاطب و افزایش بازدید انجام میشود. استفاده از واژه «سوپر» در کنار النینو تصویری از یک پدیده استثنایی و کمسابقه را در ذهن مخاطب ایجاد میکند، در حالی که برای ارزیابی علمی شدت این پدیده باید به شاخصهای رسمی و دادههای مراکز معتبر هواشناسی و اقلیمشناسی مراجعه کرد.
بنابراین بین «النینوی قوی» که یک موضوع علمی قابل اندازهگیری است و «سوپر النینو» که یک تعبیر رسانهای است باید تفاوت قائل شد؛ همانطور که تقویت النینو نیز بهتنهایی به معنای تضمین یک پاییز بسیار پربارش در ایران نیست.
