[حدیث باقری‌نیا] از مجاهد تا منافق؛ به مناسبت سالگرد انفجار دفتر نخست‌وزیری

یکی از چالش‌برانگیزترین وجوه این تغییر، مواجهه امام خمینی، با سازمان مجاهدین خلق (منافقین) است. یادداشت حاضر با تکیه بر سخنان امام(ره)، در پی فهم مواجهه ایشان با «پدیده ترور» در روز هفت تیر و هشت شهریور ۱۳۶۰ است. استدلال اصلی آن است که امام خمینی با توجه به اعلام مبارزه مسلّحانه مجاهدین خلق در سال ۶۰ علیه جمهوری اسلامی که با رأی اکثریّت قریب به اتفاق مردم ایران تأسیس شده بود و هنوز دو سال و چند ماه از تأسیس آن در یک انقلاب بزرگ مردمی نگذشته بود، با استفاده از گفتمان دینی، جریان مجاهدین را از یک رقیب سیاسی به خارج از دایره ایمان کشاند.

سازمان مجاهدین خلق؛ از اسلام سیاسی تا انشعاب ایدئولوژیک

سازمان مجاهدین خلق در دهه ۱۳۴۰ در بستر ذهنیت نسل جوان دانشگاهی مذهبی شکل گرفت و به‌جای رجوع به میراث گسترده حکمت، فقه، کلام و عرفان اسلامی، دایره مطالعاتی خود را به متون روشنفکرانه و مبارزاتی ـ ابتدا عمدتاً آثار مهندس بازرگان و همسویان ـ محدود کرد. هدف اصلی، دستیابی به انسجام ایدئولوژیک، تشکیلاتی، و استراتژیک بود که به‌تدریج آنان را به سمت حذف هرگونه منبع معرفتی ناسازگار با منطق مبارزه سوق داد و عملاً از سنت ریشه‌دار اجتهاد شیعی دور کرد. از منظر تطبیقی، میان این جریان و خوارج در تاریخ اسلام شباهت‌هایی دیده می‌شود؛ خوارج نیز در آغاز به‌عنوان جنبشی سیاسی با دغدغه عدالت‌خواهی شکل گرفتند، اما با تفسیرهای افراطی از متون دینی، به فرقه‌ای متمایز تبدیل شدند. مجاهدین نیز با تفسیر به رأی و کنار نهادن مرجعیت علمی نهادهای دینی، از دید خودشان به خودکفایی معرفتی دست یافتند و بدون بهره‌گیری از ابزارهای فقه، فلسفه، اصول، و کلام، به استنباط مستقیم و متأثّر از مارکسیسم از قرآن و نهج‌البلاغه پرداختند. ساختار اولیه سازمان از دو گروه دانشجویان و نیروهای مذهبی ـ بازاری تشکیل شده بود که در عمل، وجه دانشگاهی با آ شنایی به نظریه‌های اجتماعی غربی، به‌ویژه ماتریالیسم دیالکتیک، بر سایر ابعاد غلبه یافت و زمینه‌ساز التقاطی شد که در آن، مفاهیم اسلامی در کنار دستگاه مفهومی مارکسیستی قرار گرفت، اما منطق مارکسیسم بر تفسیر دینی سایه افکند. این روند در سال ۱۳۵۴ به انشعاب ایدئولوژیک انجامید و ماهیت فلسفه‌ی مادی‌گرایانه این جریان به‌صورت رسمی اعلام شد.

پیش از آن نیز جزوه‌های «شناخت»، «اقتصاد …