اربعین؛ آیین فراتر از سخن

استاد رهدار تأکید کردند که آیین اربعین همچنان نیازمند پژوهش‌های عمیق‌تری است تا نگاه مذاهب اسلامی را نسبت به آن واقع‌بینانه‌تر و علمی‌تر سازد و زمینه‌ساز گفت‌وگوی اندیشمندان شود. ایشان روشن‌کرد که ظرفیت اربعین، بسیار فراتر از آن است که در چارچوب یک مناسک مذهبی یا حتی یک نظام سیاسی به تمامی تحلیل شود.

اربعین به پدیده‌ای جهانی بدل شده است. چه ویژگی‌هایی آن را به موضوعی جذاب برای پژوهشگران و ناظران تبدیل کرده است؟

ویژگی مشترک اغلب پژوهش‌هایی که درباره اربعین انجام شده، اعتراف به دشواری توصیف آن است. هر پژوهشگر، جامعه‌شناس، هنرمند یا مستندسازی که از زاویه تخصصی خود به این پدیده نگریسته، احساس کرده ابزار‌های علمی و رسانه‌ای موجود برای تبیین همه ابعاد آن کافی نیست. از همین رو، هر سال روایت‌ها و تحلیل‌های تازه‌ای از اربعین ارائه می‌شود و این روند همچنان ادامه دارد؛ زیرا این پدیده پیوسته افق‌های جدیدی را پیش روی اندیشه و تجربه انسانی می‌گشاید.

برخی اربعین را با حج سنجه کردند، اما با بینشی سلبی. داوری شما درباره چنین رویکردی چیست؟

در مقطعی، برخی به اشتباه میان حج و اربعین تقابل ایجاد کردند؛ درحالی‌که شعائر اسلامی رقیب یکدیگر نیستند، بلکه شبکه‌ای هماهنگ و مکمل را تشکیل می‌دهند. حج، آثار و کارکرد‌های ویژه خود را دارد و اربعین نیز ظرفیت‌های خاص خویش را. هیچ‌یک جای دیگری را پر نمی‌کند. مجموعه این شعائر، منظومه‌ای واحد می‌سازند که ثمره آن تعمیق اخلاق، معنویت، هویت اسلامی و ارتقای حیات انسانی است.

آیین اربعین، زندگی‌ساز، دگرگون‌کننده، معنابخش و ... است. اما این ویژگی‌ها چگونه در آن تجلی یافته‌اند؟

اربعین، جلوه‌ای از تکریم عبادی و معنوی یک حقیقت مقدس است؛ بزرگداشت نهضت عاشورا و شخصیت امام‌حسین (ع). البته اصل تکریم شخصیت‌های بزرگ به اسلام یا تشیع اختصاص ندارد. در دیگر مذاهب اسلامی، همچنین در ادیان بزرگی، چون مسیحیت و یهودیت و حتی در برخی فرهنگ‌های غیردینی نیز نمونه‌هایی از این سنت دیده می‌شود. انسان در طول تاریخ دریافته است که زنده نگه‌داشتن یاد بزرگان و رخداد‌های سرنوشت‌ساز، در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی او نقشی اساسی دارد.

سخن از سنت تکریم شد. نمونه‌هایی که در دیگر کشور‌ها و فرهنگ‌ها یاد دارید؟

اصل تکریم، رفتاری فراگیر و …