شاهنامه فقط یک کتاب ادبی نیست؛ اگرچه یکی از بلندترین قلههای ادب فارسی است. تنها روایت اسطورهها و داستانهای پهلوانی و بخشی از تاریخ ایران نیست و فقط «نامه شاهان» و شرح سلسلههای پادشاهی نیز نیست. شاهنامه همه اینهاست اما در هیچیک از آنها خلاصه نمیشود.
فردوسی نیز صرفا ناقل داستانهای کهن نیست. او روایتهای پیشین را در نظام فکری و اندیشهای خود بازآفرینی کرده است. از همینروست که شاهنامه فردوسی با منابعی که پیش از او وجود داشته، یکسان نیست. فردوسی داستان ملی ایران را از نو دیده، انتخاب کرده، پرورده و به زبان و اندیشه خود بازآفریده است. بنابراین پیش از شناخت شاهنامه، باید فردوسی را شناخت؛ اندیشه او، نگاه او به ایران، انسان، دین، اخلاق، خرد و قدرت را باید دریافت.
پس از آن باید خود شاهنامه را شناخت؛ آن هم بر پایه متنهای معتبر و تصحیحهای علمی. شناخت ابیات الحاقی و تمایز آنها از متن اصیل نیز اهمیت دارد؛ زیرا نمیتوان اندیشهای را که متعلق به فردوسی نیست، به او نسبت داد.
مرحله بعد، شناخت داستانها و شخصیتهاست. شاهنامه را نمیتوان با چند بیت مشهور شناخت. برای مثال در داستان سیاوش، تنها شناخت سیاوش کافی نیست. باید کاووس، سودابه، رستم، زال، افراسیاب، پیران ویسه، گرسیوز، فرنگیس و دیگر شخصیتها را شناخت و روابط و رفتار آنان را تحلیل کرد. در همین تحلیل است که لایههای اخلاقی و اجتماعی شاهنامه آشکار میشود.
پس از شناخت داستانها، نوبت به استخراج ارزشهای اخلاقی شاهنامه میرسد و آنگاه میتوان به مفاهیم سیاسی و اجتماعی آن پرداخت. شاهنامه از سیاسیترین متون تاریخ ایران است اما سیاست در آن از اخلاق جدا نیست. خرد، داد، پیمان، راستی، وفاداری و پرهیز از آز و بیخردی، در کنار ایراندوستی، دینداری و دشمنشناسی، بخش مهمی از نظام فکری فردوسی را شکل میدهند.
یکی از آموزههای مهم شاهنامه برای امروز، چگونگی مواجهه با «دشمن» است. فردوسی دشمن را یک مفهوم یکدست نمیبیند. در داستانهای شاهنامه، میان افراد و رفتارهای آنان تفاوت وجود دارد. افراسیاب دشمن سرسخت ایران است اما در میان تورانیان، اغریرث و پیران ویسه را میبینیم که خردمند و نیکاندیشند. بنابراین نمیتوان دشمنی یک حکومت یا فرمانروا را به دشمنی با همه مردم یک سرزمین تعمیم داد. …
