در جهان امروز، قدرت تنها در میدان سیاست، اقتصاد و نظامیگری تعریف نمیشود. بخش مهمی از رقابتها در میدان معنا و روایت شکل میگیرد. ملتها علاوه بر توان مادی، با میزان توانایی خود در حفظ هویت، بازخوانی تاریخ و تبدیل تجربههای گذشته به سرمایه اجتماعی شناخته میشوند.
برخی رخدادها در طول تاریخ، فراتر از یک مناسبت یا واقعه باقی میمانند و به عنوان یک پدیده تمدنساز، به منبع تولید معنا برای نسلهای مختلف تبدیل میشوند. این پدیدههای هویتساز، بخشی از حافظه جمعی ملتها را شکل میدهند و در بزنگاههای حساس، میتوانند به عاملی برای انسجام، امید و جهتدهی اجتماعی تبدیل شوند.
اربعین حسینی یکی از مهمترین نمونههای این پدیده است. اربعین تنها یک اجتماع بزرگ مذهبی یا یک آیین سالانه نیست؛ بلکه جلوهای از یک فرهنگ تاریخی و اجتماعی است که قرنها در حافظه ملتها استمرار یافته است. از این جهت، راز ماندگاری اربعین در پیوند میان «حافظه تاریخی» و «تجربه اجتماعی امروز» است. عاشورا یک رخداد متعلق به گذشته نمانده، بلکه به یک فرهنگ تبدیل شده است؛ فرهنگی که مفاهیمی مانند عدالتخواهی، ایستادگی در برابر ظلم، حمایت از مظلوم، وفاداری و ایثار را در طول تاریخ زنده نگه داشته است. اربعین، تبلور اجتماعی همین فرهنگ است. قریب به یک دهه است که میلیونها انسان از فرهنگها و ملیتهای مختلف در یک حرکت عظیم انسانی گرد هم میآیند تا یک منظومه ارزشی مشترک را بازخوانی کنند؛ منظومهای که در آن ایمان، هویت، همبستگی و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
امسال اربعین در کشور عراق با تشییع امام شهید و ولی امر مسلمین، زودتر از موعد مقرر انجام شد. تشییعهای بهیادماندنی مردمی به اربعین امسال حال و هوایی ویژه بخشیده است و مقاومت را در امتداد هویتبخشی به امت در جای جای خاک این کشور معنا بخشیده است. چنین اجتماعاتی صرفاً مراسم وداع با یک فرد نبوده، بلکه نشانه پیوند میان مردم و ارزشهایی بوده که آن شخصیت مجاهد را نمایندگی میکند. همانگونه که اربعین نشان میدهد یک آرمان تاریخی چگونه میتواند پس از قرنها زنده بماند، تشییعهای گسترده مردمی نیز نشان میدهد که چگونه یک شخصیت میتواند به نماد یک باور جمعی تبدیل شود. نقطه مشترک هر دو، یک حقیقت مهم است: هویتهای عمیق فرهنگی و اعتقادی …
