فروش بنزین به قیمت ۳۸ دلار برای هر گالن از آپارتمانهای کوچک، و عرضه گازوئیل در اینستاگرام از سوی یک مدل سرشناس، همراه با پخش موسیقی رگتون؛ شش دهه پس از انقلاب فیدل کاسترو، شکافهایی از سرمایهداری ناگهان در بخش انرژی کمونیستی کوبا در حال نمایان شدن است.
در چارچوب تحریم نفتی فلجکننده واشینگتن علیه کوبا، یک استثنا که به شرکتهای آمریکایی اجازه میدهد برای کسبوکارهای خصوصی کوبا سوخت صادر کنند، به شکلگیری بازار سیاه آشفتهای منجر شده و درِ بخش انرژی این کشور را که از زمان حضور دوایت آیزنهاور در کاخ سفید بهطور کامل تحت کنترل دولت بوده است، بهتدریج گشوده است.
محمولههای نفتی ونزوئلا و مکزیک، تأمینکنندگان سنتی کوبا، پس از آنکه آمریکا در ژانویه نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، را برکنار کرد، ناگهان متوقف شد. شناورهای گارد ساحلی آمریکا در آبهای اطراف کوبا گشتزنی میکنند و تحریمها و تهدیدها باعث شدهاند نفتکشها حتی حرکت خود را آغاز نکنند.
این تحریم، خدمات ضروری دولتی مانند نظام بهداشت و درمان، حملونقل عمومی و مدارس را فلج کرده است. با این حال، بر اساس استثنای وزارت بازرگانی آمریکا، مقادیر محدودی از بنزین و گازوئیل به رستورانها، خردهفروشیها و تاکسیهای خصوصی میرسد؛ این نخستین ورود قابلتوجه سوخت آمریکایی به این جزیره کارائیب از زمان ملیسازی پالایشگاهها توسط کاسترو پس از انقلاب ۱۹۵۹ است.
رویترز نتوانست مشخص کند کدام شرکتهای آمریکایی سوخت را به کوبا ارسال میکنند، اما نشانهای از مشارکت معاملهگران بزرگ نفت در این روند وجود ندارد.
بخشی از این سوخت در بازار سیاه دوباره فروخته میشود و به کسانی که توان مالی دارند اجازه میدهد باک خودرو و مخازن سوخت مولدهای برق خانگی خود را پر کنند؛ موضوعی که از شدت پیامدهای فروپاشی حملونقل عمومی، خاموشیهای نوبتی و اختلال در سامانه ناپایدار توزیع آب کشور، که با راهاندازی پمپهای خانگی تشدید میشود، میکاهد.
اگرچه این نظام جدید تا حدی موجب تسکین مشکلات شده است، شکافهای ثروتی را نیز عمیقتر میکند. در بعدازظهر یکی از روزهای ماه ژوئیه در هاوانا، آمارایلیس سانچز، ۵۳ ساله، ساعتها در ایستگاه اتوبوس منتظر ماند. او برای جشن تولد دخترش آمده بود، اما دیگر امید چندانی نداشت که اتوبوسی که معمولاً هزینه آن ۲ پزو بود، برای بازگرداندن او به خانه از راه برسد.
در آن سوی خیابان، دهها راننده تاکسی به خودروهای قدیمی خود تکیه داده بودند. ایسماعیل کوتینیو، یکی از رانندگان، گفت میتواند سانچز را به مقصد برساند، اما توضیح داد که هزینه این سفر هزار پزو خواهد بود؛ یعنی ۵۰۰ برابر هزینه اتوبوس، به دلیل قیمت بنزین و گازوئیل در بازار سیاه که بسیاری از خودروهای کوبایی با آن کار میکنند.
برای سانچز که شغل درآمدزایی ندارد، پرداخت چنین مبلغی امکانپذیر نبود. او گفت برنامهاش این است که تا تاریک شدن هوا همانجا بنشیند و اگر اتوبوس هرگز نرسید، شب را در خانه دخترش بگذراند و روز بعد دوباره منتظر اتوبوس بماند.
### معاملات پشتپرده و تبلیغات شبکههای اجتماعی
بررسی خبرنگاران رویترز در جریان بازدید از مراکز توزیع بازار سیاه و عمدهفروشیهای قانونی، و همچنین گفتوگو با صاحبان کسبوکارها، اقتصاددانان، دیپلماتها و کارشناسان تحریمها نشان میدهد که ۹۰۰ هزار بشکه سوخت آمریکایی واردشده به کوبا از فوریه تا مه، اگرچه تنها برای تأمین نیازهای انرژی کشور به مدت حدود ۹ روز کافی است، اما راه را برای تغییرات بزرگی باز کرده است.
اوایل همین ماه، هنگامی که شبکه برق ملی اندکی پیش از ساعت ۱۱ شب یکشنبه فروپاشید، هاوانا در تاریکی فرو رفت؛ اما چند رستوران و فروشگاه به لطف مولدهایی که با سوخت وارداتی کار میکردند، روشن ماندند. بازار پررونق فروش مجدد سوخت، در برابر دید همگان شکل گرفته است.
روز دیگری در یک فروشگاه خردهفروشی در مرکز هاوانا که قفسههای آن با نوشابه، آبجو و بیسکویت پر شده بود، مشتریان در ورودی فروشگاه روی میز بیلیارد بازی میکردند. فروشنده در اتاق پشتی بزرگ فروشگاه، محصول دیگری را نگهداری میکند: ۱۲ مخزن ۲۰ لیتری بنزین که آنها را به قیمت هر لیتر ۵ دلار، معادل ۱۹ دلار برای هر گالن، میفروشد.
در یک ساختمان مسکونی نزدیک، مردی که در فیسبوک بنزین تبلیغ میکند، با وجود خطر آتشسوزی، انفجار و انتشار بخارات سمی، این سوخت را در آپارتمان کوچک خود احتکار کرده است. گروههای واتساپ اختصاصیافته به فروش غیرقانونی سوخت نیز افزایش یافتهاند.
قیمت سوخت در بازار سیاه در بهار امسال به رقم تکاندهنده هر لیتر ۱۰ دلار، معادل ۳۸ دلار برای هر گالن، رسید؛ اما با افزایش حجم واردات، بعداً کاهش یافت.
دولت کوبا برای جلوگیری از فلج شدن کشور در پی محاصره نفتی، در ماه فوریه برای نخستین بار به کسبوکارهای خصوصی اجازه داد سوخت مورد نیاز خود را وارد کنند.
قانونگذاران کوبا در ماه ژوئن بستهای گسترده از اصلاحات اقتصادی را تصویب کردند که بخش انرژی را به روی سرمایهگذاران خصوصی و خارجی باز میکند. اگرچه این بسته هنوز بهطور کامل اجرا نشده است، تا اواخر ژوئیه نزدیک به ۲۰۰ کسبوکار کوبایی مجوز توزیع عمده سوخت برای دیگر شرکتهای خصوصی را دریافت کرده بودند.
در تبلیغی فراگیر در شبکههای اجتماعی برای یکی از این شرکتها، مدلی که بهعنوان دوستدختر سابق یک خواننده مشهور رگتون کوبایی شناخته میشود، در انباری مملو از مخازن صنعتی بزرگ گازوئیل قدم میزند و آهنگ مشهور «گازولینا» از ددی یانکی در پسزمینه پخش میشود.
سخنگوی شرکت «آ گرانل» که این تبلیغ را تهیه کرده است، گفت این شرکت فقط به کسبوکارهای خصوصی ثبتشده دیگر فروش دارد. این شرکت یک مخزن ۹۴۰ لیتری را به قیمت هر لیتر ۲.۵۰ دلار عرضه میکند.
### جایگاههای سوخت کوبا در آستانه واگذاری؟
کوبا، در اقدامی مهمتر، نخستین طرح سرمایهگذاری خارجی اختصاصیافته به واردات و فروش سوخت در این جزیره را تأیید کرده است. مانوئل ماررو کروز، نخستوزیر کوبا، اواخر ژوئیه این موضوع را اعلام کرد، اما نام شرکت طرف قرارداد را فاش نکرد.
قوانین کوبا فروش مجدد سوخت وارداتی را بدون دریافت مجوز صریح ممنوع میکند. با وجود اصلاحات اقتصادی، که نشان میدهد کسبوکارهای خصوصی ممکن است بهزودی بتوانند برخی از جایگاههای سوخت دولتی «کوپت» با رنگهای متمایز قرمز و سبز را اداره کنند، کوبا تاکنون هیچ فروش خردهفروشی را تأیید نکرده است.
اونیئل دیاز، بنیانگذار شرکت مشاوره «آوخه» در هاوانا، گفت برخی جایگاههای سوخت دولتی اکنون سوخت آمریکایی را ذخیره میکنند؛ اما این سوخت را فقط میتوانند در اختیار خودروهایی قرار دهند که به کسبوکارهای خصوصی مشخصی ثبت شدهاند.
مقامهای کوبایی به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ ندادند. میگل دیاز کانل، رئیسجمهور کوبا، ۲۹ ژوئیه آنچه را «محاصره نسلکشی» واشینگتن علیه این جزیره خواند، محکوم کرد. او گفت اصلاحات اقتصادی برای جلب رضایت آمریکا انجام نشدهاند و متعهد شد هیچ «خصوصیسازی گستردهای در داراییهای ملی» صورت نگیرد.
در پاسخ به پرسشهای رویترز، تامی پیگوت، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، گفت واشینگتن «نیازهای بشردوستانه قابلتوجه» مردم کوبا را به رسمیت میشناسد، اما مقامهای کوبایی را به ناکارآمدی و منحرف کردن منابع متهم کرد؛ اتهامی که برای آن مدرکی ارائه نکرد.
او گفت کسبوکارهای خصوصی، سازمانهای غیردولتی و هیئتهای دیپلماتیک میتوانند و در عمل نیز سوخت وارد میکنند که بیشتر آن از آمریکا تأمین میشود؛ اما به پرسشها درباره تأثیر سیاست آمریکا بر بازار سیاه و قیمتهای بالای سوخت در کوبا پاسخ نداد.
با توجه به اینکه متوسط حقوق دولتی در کوبا تنها حدود ۱۰ دلار در ماه، معادل حدود ۶۷۰۰ پزو، است، سوخت وارداتی برای اکثریت قریب به اتفاق ۹ میلیون نفر جمعیت این جزیره دستنیافتنی است.
فروش علنی سوخت در بازار سیاه ناقض قوانین کوبا است و از سوی دیگر، بر اساس مقررات صادراتی آمریکا، خطر نقض الزامات قانونی را ایجاد میکند؛ مقرراتی که تصریح دارند سوخت باید برای استفاده در بخش خصوصی باشد و نباید به دست دولت کوبا برسد.
خورخه پینیون، مدیر پیشین صنعت نفت و کارشناس انرژی کوبا که در دانشگاه تگزاس در آستین فعالیت میکند، گفت: «روی کاغذ بسیار خوب به نظر میرسد، اما هیچ نظارتی وجود ندارد که مشخص کند مردم این محدودیتها را رعایت میکنند یا نه.»
رویترز نتوانست مشخص کند چه میزان از سوخت آمریکایی به بازار سیاه میرسد. این خبرگزاری همچنین شواهدی پیدا نکرد که نشان دهد سوخت به دست مقامهای کوبایی یا نهادهای دولتی تحریمشده رسیده است.
دیاز گفت کشورهای دیگری از جمله مکزیک و پاناما نیز در ماههای اخیر مقادیر اندکی سوخت به بخش خصوصی کوبا صادر کردهاند.
### دولت کنترل بنادر و جایگاههای سوخت را در اختیار دارد
در حال حاضر، سوخت آمریکایی که برای خریداران خصوصی ارسال میشود، باید از بندر دولتی و مخازن ذخیرهسازی عبور کند؛ تأسیساتی که تحت کنترل نهادهای تحریمشده از سوی آمریکا قرار دارند.
به گفته دیاز، شرکتهای خصوصی کوبایی برای استفاده از زیرساختهای دولتی با این نهادها قرارداد خدمات امضا میکنند و حدود ۱۱ سنت به ازای هر لیتر میپردازند. رویترز هیچ مدرکی پیدا نکرد که نشان دهد سوخت در این فرایند منحرف یا منتقل میشود.
با این حال، جرمی پنر، بازرس پیشین وزارت خزانهداری آمریکا که اکنون به شرکتها مشاوره میدهد، گفت شرکتهای بزرگ آمریکایی به دلیل پیچیدگی تحریمها از مشارکت در ارسال سوخت به کوبا محتاط هستند.
کوبا میگوید به کاهش محدودیتها و تسهیل سرمایهگذاری خصوصی ادامه خواهد داد، اما مشخص نیست دامنه این اصلاحات تا کجا پیش خواهد رفت.
مایرا اسپینا، جامعهشناس کوبایی متخصص فقر، گفت محمولههای اندک و گرانقیمت سوخت آمریکایی حتی نمیتواند جبرانکننده حجم سوختی باشد که تحریم نفتی ترامپ مانع ورود آن به کوبا شده است.
او گفت: «این دستکم به کشور اجازه داده است از فلج کامل دور بماند.»، اما برای اکثریت قریب به اتفاق مردم کوبا که به خدمات عمومی وابستهاند، «این وضعیت نابرابریها را افزایش میدهد و بیش از پیش تثبیت میکند.»
گزارش را لورا گوتسدینر و آیوسه نارانیو در هاوانا و استفانی اشباخر در مکزیکوسیتی تهیه کردند. کلودیا پارسونز این گزارش را ویرایش کرده است.
