اما مرور این آثار نشان میدهد که اختلاف اصلی تاریخنگاران امروز دیگر صرفاً بر سر این پرسش نیست که «آیا آمریکا و انگلیس در سقوط مصدق نقش داشتند یا نه؟»؛ چراکه به عنوان امری مسجل پذیرفته شده است، بلکه پرسش پیچیدهتر این است که مداخله خارجی در کنار کدام ضعفها و بحرانهای داخلی امکان موفقیت پیدا کرد و وزن هرکدام از این عوامل چقدر بود؟ از روایتهای سیاسی تا اسناد محرمانه
کتابهای مربوط به ۲۸ مرداد تقریباً از همان سالهای پس از کودتا شروع به انتشار کردند. خاطرات سیاستمداران، روایتهای رسمی حکومت پهلوی، نوشتههای طرفداران مصدق و بعدها پژوهشهای دانشگاهی، به تدریج مجموعه بزرگی از ادبیات مربوط به این رویداد را شکل دادند. اما تاریخنگاری ۲۸ مرداد در دهههای اخیر یک تغییر اساسی کرده است: دسترسی به اسناد محرمانه آمریکا و انگلیس.
اسناد وزارت خارجه آمریکا و اسناد منتشرشده درباره عملیات CIA، برنامهریزی برای سرنگونی دولت مصدق و نقش سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس را مستند کردهاند. یکی از اسناد رسمی وزارت خارجه آمریکا سال ۱۹۵۳ نیز به موضوع عوامل دخیل در سرنگونی مصدق پرداخته بود. اسناد منتشرشده درباره عملیات TP-AJAX جزئیات بیشتری از برنامه آمریکا برای برکناری مصدق در اختیار پژوهشگران گذاشته است.
به همین دلیل، ادبیات جدید ۲۸ مرداد با نوشتههای دهههای نخست پس از کودتا تفاوت زیادی دارد. آثار نویسندگان ایرانی و غیرایرانی دورههای مختلف، شامل پژوهشهای تاریخی، مطالعات دانشگاهی و خاطرات، رویکردهای متفاوتی به این رویداد تاریخی داشتهاند. روایت غالب و مقبول: آمریکا و انگلیس نقش اساسی داشتند
بررسی آثار نشان میدهد که نقش آمریکا و انگلیس در درصد بالایی از آثار، برجسته است. این شاید مهمترین وجه مشترک بخش بزرگی از تاریخنگاری جدید درباره یک رویداد تاریخی باشد.
پژوهشگرانی مانند مارک گازیوروسکی، یرواند آبراهامیان و مالکوم برن، با وجود تفاوتهای جدی در روش و استدلال، نقش قدرتهای خارجی را در سرنگونی دولت مصدق اساسی میدانند.
کتاب «محمد مصدق و کودتای ۱۹۵۳ در ایران» نوشته گازیوروسکی از مهمترین آثار دانشگاهی در این زمینه است. این کتاب در عین تأکید بر نقش آمریکا و بریتانیا، فصلهای جداگانهای را نیز به نیروهای داخلی، …
