علیرضا تقوی نیا
آرمان امروز : در دسامبر ۱۶۰۲، بازرگانی در بندر باسرور هند میخواست کشتیاش را با محمولهای از برنج راهی هرمز کند؛ اما برای رسیدن به مقصد، داشتن کشتی و کالا کافی نبود.
مقامهای پرتغالی باید برای این سفر سندی به نام «کارتاز» صادر میکردند. در این سند مشخصات کشتی، مسیر سفر و شرایطی که باید رعایت میشد ثبت شده بود. پرتغال در آن دوره با تکیه بر کشتیهای جنگی و پایگاههایش میکوشید رفتوآمد دریایی منطقه را کنترل کند و نداشتن کارتاز میتوانست به توقیف کشتی و محموله آن منجر شود.
این نمونه در «دفتر کارتازها» در آرشیو تاریخی ایالت گوا در هند ثبت شده است.
ناگندرا رائو و پیکی سودارشان، استادان دانشگاه گوا، در پژوهشی درباره این دفتر نوشتهاند که کارتاز معمولا یک سال اعتبار داشت و هزینه آن با توجه به مقصد و نوع سفر تعیین میشد.
در همین رابطه، آقای رائو به بیبیسی فارسی گفت: «پرتغالیها برای کارتاز هزینه میگرفتند، اما این سند در واقع نوعی مجوز بود که به بازرگانان اجازه میداد کالاهای خود را در اقیانوس هند حمل کنند، بیآنکه از حمله پرتغالیها و ناوگانهایشان هراس داشته باشند.» در جریان جنگ اخیر ایران و با مطرح شدن دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز، سابقه تاریخی کنترل رفتوآمد در این آبراه نیز دوباره موضوع بحث شده است.
سانجوی جوشی، رئیس بنیاد پژوهشی آبزرور، در مقالهای تازه کارتاز پرتغالیها را نمونه اولیه «حکمرانی اجباری دریایی» میخواند و مینویسد امپراتوری دریایی پرتغال در آسیا نه با تصرف سرزمینهای وسیع، بلکه با تسلط بر گلوگاههایی مانند هرمز، مالاکا و عدن بنا شده بود؛ الگویی که به باور او در مناقشه امروز تنگه هرمز نیز پژواک آن دیده میشود.
پرتغالیها در هرمز خراج میگرفتند، بر تجارت بندری و گمرک نفوذ داشتند و برای کشتیها مجوز صادر میکردند.
سانجای سوبرامانیام، مورخ و استاد دانشگاه کالیفرنیا، به بیبیسی …
