سیدمحمود کمالآرا
آرمان امروز : قبل از هرچیز به یک ادبیات مشترک در این یادداشت برسیم؛ در عصری که خبرها با سرعت نور جابهجا میشود و مرز میان دیدهشدن و درستبودن در شبکههای اجتماعی باریکتر از همیشه شده، این پرسش که اطلاعات چگونه منتشر میشوند به حاشیه رفته و پرسشی مهمتر جای آن را گرفته که جامعه چگونه در میان سیل روایتها، واقعیت را از شایعه جدا میکند. این مسئله بهطور مستقیم با اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی، امنیت روانی و حتی کارکرد نهادهای سیاسی پیوند دارد که در آن هدف اصلی اثرگذاری بر ادراک، داوری و تصمیمگیری افراد و گروههاست. در این یادداشت به این پرسش خواهیم پرداخت که جامعه چگونه حقیقت را تشخیص میدهد.
برای فهم این موضوع، نخست باید میان سه سطح اطلاعات، شایعه و حقیقت تمایز گذاشت. اطلاعات، دادهای است که در یک بستر ارتباطی منتقل میشود. شایعه، شکل خاصی از پیام است که در شرایط ابهام، اضطراب و کمبود منبع معتبر رشد میکند. حقیقت اما صرف یک ادعای پرطرفدار نیست و زمانی اعتبار مییابد که بتوان آن را با شواهد، منابع مستقل، منطق استدلال و امکان راستیآزمایی پشتیبانی کرد. در واقع، جامعه حقیقت را با مجموعهای از سازوکارها اعم از رسانههای مسئول، نهادهای علمی، آموزش عمومی، تجربه تاریخی و مهمتر از همه سرمایه اعتماد تشخیص میدهد.
باید در نظر داشت که شایعه زمانی قدرت میگیرد که سه شرط ابهام، اهمیت و اضطراب بطور همزمان فراهم باشد، این همان نکتهای است که گوردون آلپورت و لئو پستمن در مطالعات کلاسیک خود درباره شایعه توضیح دادهاند. هرگاه مردم درباره یک موضوع نگران باشند اما اطلاعات کافی و قابلاعتماد در دسترس نباشد، زمینه برای شکلگیری روایتهای غیررسمی فراهم میشود. در چنین شرایطی، شایعه گاه از یک خبر جعلی ساده فراتر میرود و به ابزاری برای تفسیر واقعیت تبدیل میشود. به بیان دیگر، شایعه فقط دروغ نیست و گاها پاسخی روانی و اجتماعی به کمبود معناست.
تجربه تاریخی کشورها نیز این مسئله را تایید میکند که در جنگهای بزرگ قرن بیستم، از جمله جنگ جهانی دوم، دولتها و رسانهها نقش تعیینکنندهای در شکلدهی به افکار عمومی داشتند. تبلیغات جنگی، پنهانکاری، بزرگنمایی تهدید و یکسویهسازی روایتها، بخشی از همان منطق جنگ شناختی بود که امروز با ابزارهای دیجیتال، سریعتر و پیچیدهتر شده است. در مواردی دیگر، مانند بحرانهای طبیعی یا همهگیریها، شایعات درباره علت حادثه، راههای درمان یا ابعاد بحران، گاه از خود رویداد آسیبزاتر بوداست. تجربه جهانی در دوران کرونا نشان داد که همزمان با بحران زیستی، یک اپیدمی اطلاعاتی نیز شکل میگیرد که در آن اطلاعات نادرست درباره درمان، واکسن، منشا بیماری و سیاستهای عمومی، هزینههای اجتماعی و انسانی سنگینی ایجاد میکند.
در ایران نیز این پدیده سابقهای روشن دارد که هرگاه جامعه با رخدادهای بزرگ و ناگهانی روبهرو شده، بازار شایعه از حوادث طبیعی گرفته تا تحولات اقتصادی و سیاسی داغتر شدهاست. در چنین موقعیتی اگر اطلاعرسانی رسمی بهموقع، شفاف و قابلفهم نباشد، روایتهای غیررسمی بهسرعت جای خالی را پر میکنند. اینجا یک نکته مهم و قابل تامل مطرح می شود که در خلا اعتماد، شایعه صرف رقیب خبر نیست و بنوعی جانشین آن میشود. بنابراین جامعهای که به منابع رسمی و تخصصی اعتماد نداشته باشد، برای فهم رخدادها به شبکههای غیررسمی، نقلقولهای دستدوم و روایتهای هیجانی تکیه میکند.
با این تفاسیر سئوال اصلی اینجاست که جامعه چگونه حقیقت را تشخیص میدهد؟ برای پاسخ به این پرسش باید سه سطح سطح فردی، سطح نهادی و سطح فرهنگی را مورد مطالعه قرار داد. در سطح فردی، سواد رسانهای مهمترین سپر دفاعی است که توانایی پرسشگری داشته باشد و بگوید چه کسی این پیام را تولید کرده؟ منبع چیست؟ آیا این خبر در چند منبع معتبر دیگر نیز تایید شده؟ آیا تصویر یا ویدیو دستکاری نشده؟ آیا احساسات مخاطب بهطور عمدی تحریک میشود؟ فردی که این پرسشها را بلد باشد، کمتر قربانی شایعه میشود. انسانها ذاتا در برابر پیامهای هیجانی آسیبپذیرند، اما آموزش میتواند این آسیبپذیری را کاهش دهد. تجربه کشورهایی که آموزش تفکر انتقادی و سواد دیجیتال را از مدرسه آغاز کردهاند، نشان میدهد که مقاومت اجتماعی در برابر اطلاعات نادرست بیشتر میشود.
در سطح نهادی، رسانههای حرفهای و معتبر نقش بیبدیل دارند و رسانهای که سرعت را بر دقت ترجیح دهد، ناخواسته به تقویت شایعه کمک میکند. برعکس، رسانهای که از اصول راستیآزمایی، تفکیک خبر از تحلیل و اصلاح خطا پیروی کند، به بازسازی اعتماد عمومی یاری میرساند.
