آرمان امروز-سرویس دیپلماسی: جنگ اقتصادی ترامپ علیه ایران نه یک سیاست ساده تحریم و فشار حداکثری، بلکه برنامهای حسابشده و چندلایه از فریب استراتژیک است که از همان آغاز با دو هدف اصلی طراحی شده است.
هدف نخست گریز از درگیری مستقیم نظامی و جنگ سخت با ایران است؛ جنگی که هزینههای انسانی، مالی و سیاسی آن برای آمریکا بسیار سنگین و غیرقابل پیشبینی بود.
هدف دوم ایجاد فشار اقتصادی پایدار و فرسایشی بر ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران است تا دولت را ناگزیر از بازگشت به میز مذاکره کند. این دو منظور در ظاهر متناقض به نظر میرسند اما در عمل مکمل یکدیگرند و به آمریکا امکان میدهند بدون پرداخت بهای جنگ تمامعیار، همچنان ابتکار عمل را در دست داشته باشد و ایران را در موضع ضعف نگه دارد.
از منظر استراتژیک، رویارویی مستقیم نظامی با ایران برای ایالات متحده همواره گزینهای پرریسک بوده است. ایران کشوری با جمعیت زیاد، جغرافیای پیچیده، شبکههای نیابتی گسترده در منطقه و توانمندیهای نامتقارن قابل توجه است.
هرگونه حمله نظامی گسترده مجدد میتواند به جنگ فرسایشی طولانی، افزایش قیمت جهانی نفت، درگیریهای نیابتی در خلیج فارس و حتی گسترش درگیری به متحدان آمریکا منجر شود. ترامپ و تیم سیاست خارجی او این واقعیت را بهخوبی درک میکردند. بنابراین بهجای انتخاب مسیر نظامی پرهزینه، مسیر اقتصادی را برگزیدند که در ظاهر تهاجمی و قاطع به نظر میرسد اما در باطن راهی برای اجتناب از درگیری سخت است. تحریمهای گسترده، قطع دسترسی ایران به سیستم مالی بینالمللی، محدود کردن فروش نفت و بستن راههای واردات کالاهای حیاتی، همگی ابزاری بودند تا فشار را بدون شلیک گلوله اعمال کنند. این رویکرد به آمریکا اجازه میداد ادعا کند که «حداکثر فشار» را به کار گرفته، در حالی که عملاً از میدان نبرد مستقیم فاصله گرفته بود.
هدف دوم این برنامه فریب، وادار کردن ایران به مذاکره مجدد است. فشار اقتصادی شدید بر زندگی روزمره مردم، کاهش درآمدهای نفتی، تورم افسارگسیخته و مشکلات معیشتی، همگی ابزاری برای ایجاد نارضایتی داخلی و تضعیف موقعیت چانهزنی حکومت ایران محسوب میشدند. طراحان این سیاست معتقد بودند که وقتی هزینه مقاومت اقتصادی برای تهران بیش از حد سنگین شود، ناچار خواهد شد برای کاهش فشارها به میز مذاکره بازگردد و امتیازاتی بدهد. این منطق دقیقاً همان چیزی است که در ادبیات سیاست خارجی آمریکا به عنوان «دیپلماسی از موضع قدرت» شناخته میشود. جنگ اقتصادی در این چارچوب نه هدف نهایی، بلکه وسیلهای برای تغییر رفتار طرف مقابل و بازگرداندن او به مذاکرات است. حتی پس از خروج از برجام، پیامهای مکرر ترامپ درباره آمادگی برای گفتوگو نشان میداد که فشار اقتصادی در نهایت باید به مذاکره ختم شود، نه به جنگ.
نکته مهم این است که این جنگ اقتصادی به شکلی ضمنی و عملی از سوی هر دو طرف پذیرفته شده است. ایران ترجیح داده بهجای پاسخ نظامی مستقیم و پرهزینه، از ابزارهای اقتصادی و انرژی برای ایجاد فشار متقابل استفاده کند. افزایش تنشها در تنگه هرمز، تأثیرگذاری بر قیمت جهانی نفت و بهرهگیری از نوسانات بازار انرژی، همگی بخشی از استراتژی ایران برای انتقال هزینه تحریمها به اقتصاد آمریکا و متحدانش بوده است. تهران با این روش نشان داده که میتواند بدون ورود به جنگ کلاسیک، هزینه سیاست فشار حداکثری را برای واشنگتن بالا ببرد. از سوی دیگر، آمریکا نیز با بستن مسیرهای صادرات و واردات ایران، تحریمهای ثانویه و فشار بر خریداران نفت ایرانی، عملاً این میدان اقتصادی را به عنوان عرصه اصلی رقابت پذیرفته است. هر دو طرف دریافتهاند که جنگ اقتصادی نسبت به جنگ نظامی، کنترلپذیرتر، کمهزینهتر و قابل مدیریتتر است. ایران میتواند با ابزارهای نامتقارن اقتصادی و منطقهای پاسخ دهد و آمریکا میتواند بدون درگیر شدن مستقیم نیروهایش، فشار را حفظ کند.
این پذیرش متقابل باعث شده جنگ اقتصادی به نوعی «جنگ سرد اقتصادی» تبدیل شود که هر دو طرف در آن قواعد نانوشتهای را رعایت میکنند. نه آمریکا آماده پرداخت بهای یک جنگ تمامعیار است و نه ایران تمایل دارد با پاسخ نظامی مستقیم، بهانهای برای تشدید درگیری فراهم کند. در نتیجه، هر دو طرف در میدان اقتصاد و انرژی با یکدیگر رقابت میکنند. یکی با تحریم و بستن راههای تجاری و دیگری با تأثیرگذاری بر قیمت نفت و ایجاد اختلال در جریان انرژی. این وضعیت به ظاهر پرتنش، در واقع نوعی تعادل ناپایدار اما قابل تحمل برای هر دو طرف ایجاد کرده است. آمریکا میتواند ادعا کند که فشار حداکثری را اعمال کرده و از جنگ مستقیم گریخته است و ایران نیز میتواند بگوید که با ابزارهای خود هزینه این فشار را به طرف مقابل منتقل کرده است.
برنامه فریب ترامپ در جنگ اقتصادی علیه ایران به ظاهر موفق شد دو هدف را همزمان پیش ببرد. اجتناب از درگیری نظامی سخت و حفظ اهرم فشار برای کشاندن ایران به مذاکرات. این استراتژی نه تنها هزینههای جنگ مستقیم را از دوش آمریکا برداشت، بلکه فضای مانور دیپلماتیک را نیز باز نگه داشت. پذیرش ضمنی این میدان از سوی هر دو طرف نشان میدهد که جنگ اقتصادی، برخلاف تصور اولیه، نه یک بنبست بلکه یک عرصه مشترک رقابت کنترلشده است که در آن هر طرف ابزارهای خود را به کار میگیرد. تا زمانی که این تعادل حفظ شود، جنگ مستقیم نظامی همچنان گزینهای دور و پرهزینه باقی خواهد ماند و فشار اقتصادی به عنوان ابزار اصلی تعامل میان دو کشور ادامه خواهد یافت. این واقعیت، ماهیت فریبآمیز و چندلایه سیاست فشار حداکثری را آشکار میسازد؛ سیاستی که در ظاهر تهاجمی است اما در باطن راهی برای مدیریت تنش بدون پرداخت بهای کامل جنگ است.
ونس نیز با صحبت های خود به صورت ضمنی مهر تاییدی بر این گذاشت که جنگ اقتصادی به مراتب برای آمریکا کم هزینه تر از یک تقابل سخت خواهد بود.
