از ابتدای تابستان ۱۴۰۵ تا ۱۲ مرداد، در مجموع حدود ۸۰۰ هکتار از رویشگاههای میانکاله در اثر آتشسوزی از بین رفته یا آسیب دیده است.
نکته قابلتوجه، تمرکز بخش مهمی از این حریقها در محدودههای غربی میانکاله است. این محدوده از یک سو در امتداد جاده شهرداری در شاخه شمالی و از سوی دیگر از محدوده دیدهبانی دوم در شاخه جنوبی، به سمت ورودی میانکاله امتداد پیدا میکند.
این بخشها از نظر پوشش گیاهی نیز اهمیت زیادی دارند و قسمتهایی از متراکمترین انارستانهای میانکاله را شامل میشوند. تخریب این انارستانها با درختان بزرگ و سرحال، تنها به معنای از بین رفتن چند هکتار پوشش گیاهی نیست، بلکه یک خسارت اکولوژیک قابلتوجه محسوب میشود. آیا الگوی آتشسوزیهای امسال با سالهای گذشته تفاوت دارد؟
بله. تفاوت امسال را باید هم از نظر الگوی حریق و هم شرایط مدیریتی و اجتماعی منطقه بررسی کرد. ارز نظر مکانی، آتشسوزیهای امسال تمرکز قابلتوجهی در بخشهای غربی میانکاله داشتهاند و از این جهت، شباهتهایی با الگوی سال ۱۴۰۰ مشاهده میشود. اما از نظر اجتماعی و مدیریتی، شرایط امروز با سال ۱۴۰۰ و سالهای قبل متفاوت است.
در سالهای گذشته، نوع برخورد بعضی مدیران با ذینفعان، تا حدی قهری بود و ضعف در گفتوگو و ادبیات مذاکره موجب شکلگیری تعارضهایی میان محیطزیست و برخی ذینفعان منطقه شده بود. در چنین شرایطی، احتمال واکنشهای قهری و حتی آتشافروزی بهعنوان نوعی رفتار اعتراضی یا تلافیجویانه وجود داشت. اما امروز، بر اساس نظرسنجیها و ارتباطاتی که طی یک سال گذشته با ذینفعان میانکاله داشتهام، رابطه میان بخش قابلتوجهی از ذینفعان و مدیریت فعلی منطقه، بر پایه تعامل، مشورت و همکاری است. بنابراین نمیتوان آتشسوزیهای امسال را صرفاً با همان الگوی تعارض مدیریتی سالهای گذشته توضیح داد. مهمترین عوامل وقوع این آتشسوزیها چه هستند؟ نقش عوامل انسانی پررنگتر است یا عوامل طبیعی؟
با توجه به مشاهدات میدانی و الگوی حریقها، به نظر میرسد بخش عمده آتشسوزیهای امسال منشأ انسانی یا عمدی دارند. البته تشخیص قطعی عمدی بودن هر حریق، نیازمند بررسی کارشناسی و قضایی است. اما شرایط وقوع، تکرار حریقها و بهویژه رخ دادن آنها در شرایطی که باد میتواند آتش را بهسرعت گسترش دهد، احتمال دخالت انسانی را بسیار پررنگ میکند. در میانکاله، آتشسوزیهای گذشته انگیزههای مختلفی داشتند؛ از سوزاندن پوشش خشک برای ایجاد رویش تازه و استفاده دام گرفته تا تلاش برای ایجاد سابقه تصرف یا تغییر وضعیت عرصه.
برای آتشسوزیهای امسال هم چند فرضیه مطرح است. برای نمونه، میتوان به هزینه برای محیطزیست در واکنش به منافع ازدسترفته، اختلافات و تعارضات شخصی و گروهی، تلاش برای تثبیت تصرف در اراضی دارای اختلاف حقوقی و حتی تلاش برای توسعه مرتع اشاره کرد. اما برای اعلام علت قطعی هر مورد، باید تحقیقات تخصصی انجام شود. چرا میانکاله به یکی از کانونهای آتشسوزی تبدیل شده است؟
به نظر من نمیتوان برای این مسئله فقط یک دلیل مطرح کرد. مجموعهای از عوامل اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و مدیریتی در کنار شرایط طبیعی منطقه قرار گرفتهاند. از یک سو، میانکاله با محدودیتهای حفاظتی متعددی مواجه است، اما در کنار این محدودیتها، هنوز برای همه گروههای محلی مسیرهای اقتصادی جایگزین و پایدار بهاندازه کافی تعریف نشده است. از سوی دیگر، سابقه اختلافات مربوط به دامداری، بهرهبرداری، تصرف و تعارض منافع نیز وجود دارد. در عین حال، پوشش گیاهی متراکم و خشک در این مقطع هم به گسترش سریع حریق کمک میکند. بنابراین اگر قرار باشد از تکرار آتشسوزیها جلوگیری کنیم، فقط افزایش برخورد و محدودیت کافی نیست. باید کاری کنیم که حفظ میانکاله برای جامعه محلی نیز دارای منفعت اقتصادی و اجتماعی باشد. یکی از مهمترین مسیرها میتواند توسعه اکوتوریسم و طبیعتگردی جامعهمحور باشد. این راهکار باعث میشود مردم بهجای درآمدزایی از تخریب طبیعت، از حفاظت از آن درآمد کسب کنند. چه گونههای جانوری و گیاهی بیشترین آسیب را دیدند؟
این بخش از میانکاله از نظر تنوع زیستی اهمیت بسیار بالایی دارد. در میان گونههای جانوری شاخص این محدوده میتوان به خرگوش اروپایی و خرگوش ایرانی، شغال، گراز، قرقاول، دراج، لاکپشت خشکزی آسیایی و طیف متنوعی از خزندگان اشاره کرد. بسیاری از این جانوران یا بهشکل مستقیم در معرض آتش قرار میگیرند یا در اثر تخریب پوشش گیاهی، لانهها، پناهگاهها و منابع غذایی خود را از دست میدهند. از نظر پوشش گیاهی نیز انارستانهای میانکاله، بوتههای تمشک، ازگیل جنگلی، سالیکورنیا و سازیل از جمله گونهها و تیپهای گیاهی مهم این محدوده هستند که در معرض آسیب قرار گرفتهاند. خسارت آتشسوزی را نباید تنها با تعداد هکتار سوخته اندازهگیری کرد. ارزش یک رویشگاه قدیمی و متراکم با یک سطح مشابه از پوشش گیاهی تازهروییده قابلمقایسه نیست. تجهیزات و امکانات موجود برای مهار آتش کافی بودند؟
در زمینه مدیریت و بسیج نیرو، امسال یک اتفاق مثبت و قابلتوجه رخ داد. فراخوان و حضور میدانی مدیرکل محیطزیست استان در بسیاری از حریقها، باعث بسیج نیروهای دولتی، امدادی و نیروهای محلی شد و این حضور در کنترل آتشسوزیها مؤثر بود. اما در کنار نیروی انسانی، تجربه امسال نشان داد که در حریقهای گسترده، ماشینآلات نقش بسیار تعیینکنندهای دارند. لودر، تراکتورهای آبکش و در شرایط خاص، بالگرد میتوانند در کنترل سریع آتش نقش مهمی داشته باشند. در جریان حوادث تا ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ نیز لودر میانکاله آسیب دید و یک تراکتور بزرگ آبکش از بین رفت. بنابراین تأمین و جایگزینی این تجهیزات باید یکی از اولویتهای فوری مدیریت منطقه باشد. هماهنگی میان سازمان حفاظت محیطزیست، منابع طبیعی، نیروهای محلی و گروههای مردمی چگونه بود؟
در مجموع، امسال شاهد بسیج و حضور میدانی گستردهتری بودیم. فراخوان سریع نیروها و حضور مسئولان و نیروهای امدادی باعث شد ظرفیتهای مختلف برای مهار آتش وارد عمل شوند. اما در حریقهای گسترده، تنها تعداد بالای نیروها کافی نیست. فرماندهی واحد، مدیریت نیروها و اشراف کامل بر جبهههای آتش اهمیت بسیار بیشتری دارد. گاهی پراکنده شدن نیروها در چند نقطه، بدون داشتن تصویر کامل از جبهه حریق، میتواند اثربخشی عملیات را کاهش دهد. آیا تجربه سالهای گذشته باعث شده شیوه مدیریت آتشسوزیها تغییر کند؟
بله، یکی از مهمترین تغییرات را میتوان در تعامل بیشتر مدیریت منطقه با ذینفعان مشاهده کرد. در سالهای گذشته، در مواردی فاصله میان مدیریت و جامعه محلی بیشتر بود و همین موضوع به تعارضهای جدی منجر میشد. امروز تعامل و گفتوگو بیشتر شده و این یک نقطه قوت است. اما در حوزه عملیات اطفای حریق، باید یک گام دیگر نیز برداشته شود که همان حرکت از مدیریت واکنشی به سمت مدیریت پیشگیرانه و مبتنی بر پایش مستمر است. با توجه به اینکه بسیاری از حریقهای امسال در روزهایی با وزش باد شدید رخ دادهاند، کوچکترین آتش میتواند در مدت کوتاهی به یک حریق گسترده تبدیل شود. بنابراین پایش هوایی، شناسایی سریع نقاط مشکوک، آمادهباش ماشینآلات و استقرار تجهیزات در نقاط راهبردی باید پیش از وقوع حادثه انجام شود. مهمترین اقدام فوری برای جلوگیری از تکرار این حوادث چیست؟
به نظر من مهمترین اقدام فوری، ایجاد یک مدیریت متمرکز برای نیروی انسانی و ماشینآلات، همراه با پایش هوایی و اشراف لحظهای بر عرصههای درگیر حریق است. ما نباید نیروها و تجهیزات را بدون تصویر کامل از وضعیت، در نقاط مختلف پراکنده کنیم.
باید از طریق پایش هوایی و دیدهبانی مستمر، محدودههای درگیر بهصورت دقیق مشخص شود و نیروها و ماشینآلات برای کنترل یکبهیک جبهههای آتش هدایت شوند. از طرف دیگر، با توجه به از بین رفتن یک تراکتور بزرگ و آسیب دیدن لودر میانکاله، تأمین فوری ماشینآلات جایگزین ضروری است. در کنار این اقدامات عملیاتی، باید علت و انگیزه هر آتشسوزی نیز بهطور مستقل بررسی شود.
اگر فقط آتش را خاموش کنیم، اما ندانیم چه چیزی باعث ایجاد آن شده، احتمالاً سال آینده دوباره با همین مسئله مواجه خواهیم شد. از نظر شما برای حفاظت پایدار میانکاله فراتر از حریق چه باید کرد؟
میانکاله امروز به یک برنامه جامع نیاز دارد. این برنامه باید سه ضلع داشته باشد که شامل پیشگیری و پایش هوایی، آمادگی و تجهیزات کافی برای اطفای سریع، و شناخت و مدیریت عوامل انسانی و اجتماعی ایجادکننده حریق میشود. آتشسوزیهای امسال نشان دادهاند که نمیتوان حفاظت از میانکاله را صرفاً به زمان وقوع آتش محدود کرد. باید پیش از شعلهور شدن آتش، منطقه را پایش کنیم؛ هنگام آتشسوزی، نیرو و ماشینآلات کافی داشته باشیم و بعد از خاموش شدن آتش نیز علت و انگیزه وقوع آن را بهطور جدی دنبال کنیم. میانکاله فقط به خاموشکننده آتش نیاز ندارد؛ به یک نظام پیشگیری، پایش و مدیریت هوشمند حریق نیاز دارد.
