تحولات جمعیتی ایران که تا پیش از این روندی تدریجی داشت، اکنون به نقطهای بحرانی رسیده است. گزارش اخیر سازمان بهزیستی کشور نشان میدهد که «گذار به سالمندی» در ایران با شدتی بیش از مدلهای پیشبینیشده در حال رخ دادن است؛ موضوعی که پایداری توسعه و ساختار اقتصادی کشور را در آینده نزدیک به چالش میکشد.
کاهش تولدها و سقوط نرخ باروری
دادههای پژوهشی نشان میدهد که نرخ باروری کل کشور در سال ۱۴۰۳ به ۱.۳ فرزند به ازای هر زن رسیده است؛ رقمی که به سناریوی «بدبینانه» مرکز آمار ایران نزدیک شده و از مدلهای رسمی فاصله گرفته است. این شتاب کاهشی در سال ۱۴۰۴ نیز تداوم یافت و برای نخستین بار تعداد موالید کشور به کمتر از ۹۰۰ هزار نفر رسید.
چرا مدلهای پیشبینی شکست خوردند؟
پژوهشگران علت این فاصله معنادار میان پیشبینیها و واقعیت را در «تغییر سریع شرایط اقتصادی و اجتماعی» جستجو میکنند. مدلهای جمعیتی معمولاً قادر نیستند اثر فوری متغیرهایی مانند تورم، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و فشارهای معیشتی را بر تصمیمگیری خانوادهها به درستی لحاظ کنند. در کنار این عوامل، تغییرات سبک زندگی، افزایش سن ازدواج و رواج تکفرزندی نیز بهعنوان پیشرانهای اصلی این روند شناخته میشوند.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
سالمندی جمعیت تنها یک موضوع آماری نیست، بلکه تهدیدی ساختاری برای: نظام سلامت: افزایش تقاضا برای خدمات درمانی و توانبخشی. بازار کار: کاهش نیروی کار جوان و افت بهرهوری. صندوقهای بازنشستگی: افزایش بار تکفل سالمندان بر منابع عمومی.
این گزارش تأکید دارد که اگر نرخ باروری در سطح ۱.۳ تثبیت شود، ایران زودتر از افق ۱۴۳۰ با کاهش مطلق جمعیت مواجه خواهد شد. در این شرایط، «توسعه پایدار» کشور در گرو بازنگری فوری در سیاستهای حمایتی و زیرساختهای اقتصادی است؛ چرا که سیاستهای فعلی تاکنون نتوانستهاند روند نزولی باروری را بهطور محسوسی مهار کنند.
