گزارش اخیر این دو سازمان با عنوان «گرمای شدید و کشاورزی» حامل پیامی روشن است: تغییر اقلیم، گرمای شدید را به وضعیت عادی آینده تبدیل میکند، مگر آنکه جهان مسیر خود را تغییر دهد.
این گزارش تأکید میکند که طی دهههای اخیر، موجهای گرما از نظر شدت، فراوانی و مدت وقوع بهشکل محسوسی افزایش یافتهاند؛ بهطوریکه ۱۱ سال اخیر، گرمترین سالهای ثبتشده در تاریخ مشاهدات هواشناسی بودهاند و احتمال عبور میانگین دمای جهانی از آستانه ۱٫۵ درجه سانتیگراد بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته است. بااینهمه، آنچه این گزارش را برای بخش کشاورزی، بهعنوان تولیدکننده عمده مواد غذایی بشر، حائز اهمیت میکند، بررسی پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم گرمای شدید بر تولید غذاست.
دمای بالا فقط باعث پژمردگی گیاهان نمیشود. هنگامی که دمای هوا از حدود ۳۰ درجه سانتیگراد فراتر میرود، بسیاری از محصولات زراعی وارد مرحله تنش گرمایی میشوند. گردهافشانی مختل میشود، تشکیل دانه کاهش مییابد، فتوسنتز افت میکند و کیفیت محصول پایین میآید. گزارش فائو و سازمان جهانی هواشناسی تأکید میکند که تنها با یک درجه افزایش دمای جهانی، عملکرد ذرت، بهعنوان یکی از غلات مهم جهان بهویژه در تغذیه دام و طیور، بهطور متوسط حدود ۷٫۵ درصد و عملکرد گندم حدود ۶ درصد کاهش مییابد. این ارقام برای جهانی که هر سال باید غذای جمعیت بیشتری را تأمین کند، زنگ خطری جدی است.
دامداری نیز از این بحران در امان نیست. تنش گرمایی موجب کاهش اشتها، افت تولید شیر و گوشت، کاهش باروری و افزایش تلفات دام میشود. براساس این گزارش، در صورت ادامه روند فعلی انتشار گازهای گلخانهای، تا پایان قرن حاضر نزدیک به نیمی از جمعیت گاوهای جهان در معرض تنش گرمایی شدید قرار میگیرند و زیان اقتصادی این بخش به دهها میلیارد دلار در سال میرسد.
در بومسازگانهای آبی نیز شرایط بهتر نیست. افزایش دمای آب، کاهش اکسیژن محلول، مرگومیر آبزیان، جابهجایی ذخایر ماهیان و اختلال در آبزیپروری از پیامدهای موجهای گرمای دریایی است. فراوانی این پدیده در چهار دهه گذشته تقریباً دو برابر شده و همچنان روبهافزایش است.
یکی از مهمترین بخشهای این گزارش، بررسی ارتباط گرمای شدید و خشکسالی است. این دو پدیده یکدیگر را تقویت میکنند. گرمای شدید، تبخیر را افزایش میدهد و رطوبت خاک را کاهش میدهد. خاک خشک نیز دیگر نمیتواند انرژی خورشید را صرف تبخیر آب کند؛ در نتیجه، دمای سطح زمین باز هم افزایش مییابد. این چرخه معیوب، موجهای گرما را ماندگارتر و خشکسالی را شدیدتر میکند و خسارتهای کشاورزی را چند برابر افزایش میدهد.
برای کشوری مانند ایران، این یافتهها اهمیت ویژهای دارد. ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد و طی سالهای اخیر با افزایش دما، کاهش بارندگی، افت شدید منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین و گسترش بیابانزایی روبهرو بوده است. بنابراین، پیام این گزارش هشداری مستقیم درباره آینده کشاورزی ایران است.
در چنین شرایطی، ادامه کشاورزی مبتنی بر شخم عمیق و خاکورزی سنگین، مصرف بیرویه آب، سوزاندن بقایای گیاهی و تخریب خاک، تابآوری مزارع را بیشازپیش کاهش میدهد. خاکی که ماده آلی خود را از دست داده است، همانند بیماری است که توان مقابله با تب را ندارد.
راهکارهایی که این دو سازمان پیشنهاد میکنند، برای ایران نیز کاملاً کاربردیاند؛ مدیریت پایدار خاک، افزایش ماده آلی، استفاده از سامانههای هشدار سریع، توسعه ارقام مقاوم به گرما، مدیریت علمی آب و اصلاح روشهای تولید.
در این میان، کشاورزی حفاظتی یکی از مؤثرترین راهکارهای سازگاری با گرمای شدید و تغییر اقلیم به شمار میرود. کاهش دستکاری مکانیکی خاک، حفظ بقایای گیاهی در سطح مزرعه و اجرای تناوب و تنوع کشت، تبخیر را کاهش میدهد، رطوبت خاک را حفظ میکند، دمای سطح زمین را تعدیل میکند، نفوذ آب را افزایش میدهد، فرسایش را کاهش میدهد و سلامت خاک را بهبود میبخشد. خاک سالم، نخستین و مهمترین سپر دفاعی کشاورزی در برابر موجهای گرماست.
در شرایط کنونی، مسئله اصلی، تولید پایدار در اقلیمی متغیر است. آینده کشاورزی با افزایش تابآوری نظامهای تولید رقم میخورد.
گزارش مشترک فائو و سازمان جهانی هواشناسی در پایان بر این واقعیت مهم تأکید میکند که گرمای شدید دیگر تهدیدی مربوط به آینده نیست. این پدیده اکنون در مزارع، باغها، مراتع، دامداریها، جنگلها و دریاهای جهان حضور دارد و امنیت غذایی بشر را به چالش کشیده است. هر سال تأخیر در کاهش انتشار گازهای گلخانهای و هر سال تعلل در اصلاح شیوههای مدیریت خاک و آب، هزینههای بیشتری به کشاورزان و جامعه تحمیل میکند.
برای ایران نیز زمان تصمیمهای بزرگ فرا رسیده است. اگر امروز در حفاظت از خاک، صرفهجویی در مصرف آب، توسعه کشاورزی حفاظتی و سازگاری با تغییر اقلیم سرمایهگذاری نکنیم، فردا هزینههای بسیار سنگینتری برای تأمین غذا، حفظ منابع طبیعی و امنیت ملی میپردازیم.
شاید مهمترین پیام این گزارش را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: آینده امنیت غذایی جهان، بیش از هر زمان دیگری، به سلامت خاک، مدیریت آب و توان ما برای سازگاری با گرمای شدید وابسته است.
منبع:
FAO & WMO (2026). Extreme Heat and Agriculture. Joint Report of the Food and Agriculture Organization of the United Nations and the World Meteorological Organization
