ایران، تمدنی کهن است که در خاک پرمهر خود فضلا و حکمای بهنامی را پرورانده است. مردمان خردمند این دیار در طول تاریخ، در تعامل با محیطزیست و اقلیم منطقه خود، سبک زندگی پایدار و طبیعتمحوری را خلق کرده و برگزیدهاند؛ سبک زندگیای که با طبیعت و حفاظت از آن همسو بود. بااینحال، متأسفانه چند سالی است که این سبک زندگی پایدار و طبیعتدوست به حاشیه رفته و در حال فراموشی است.
هر بار که از بزرگترها، ازجمله مادربزرگ مرحومم، درباره سبک زندگی در گذشته و نحوه تعامل مردم با طبیعت میشنیدم، شگفتزده میشدم. افسوس میخوردم که بسیاری از این شیوهها در حال فراموشیاند و بسیاری از ما جوانان حتی اطلاعی از آنها نداریم.
مستندسازی، معرفی و بهکارگیری دانش سنتی اقوام ایران که هرکدام متناسب با بوم منطقه خود شکل گرفتهاند، اقدامی ضروری است؛ چراکه توسعه پایدار نه با گسستن از گذشته، بلکه با تلفیق خرد و تجربه گذشتگان با فناوریهای نوین و دانش جدید محقق میشود. افزون بر این، چنین اقدامی میتواند ما را با گذشته و تاریخ خردمندانه خود آشنا کند و در مقابله با مشکلات محیطزیستی کنونی و حل آنها یاری برساند. این راهکارها متناسب با بوم و اقلیم هر منطقه و در راستای حفاظت و پایداری شکل گرفتهاند و برخلاف برخی راهکارهای امروزی، با بستر اجرای خود بیگانه نیستند. بهانه این نوشتار، پروژه مستندسازی و احیای دانش سنتی استان چهارمحالوبختیاری است که با همت ادارهکل محیطزیست انجام شده بود. در این پروژه، دانش سنتی در محورهایی ازجمله مدیریت بومی منابع آب و تالابها گردآوری شده بود.
این پژوهش بر دانش سنتی جوامع محلی ساکن استان استوار بود. راهکارهای برگرفته از این دانش برای نسل جدید تازگی داشتند؛ گویی دانش سنتی میان نسلها انتقال نیافته و به فراموشی سپرده شده بود. برای نمونه، این پژوهش نشان داده بود که جوامع محلی هر سال چگونه با مشاهده گلدهی برخی گیاهان، زمان مناسب ورود دام به مرتع و خروج آن را تشخیص میدهند. این شیوه، در کنار بهرهبرداری از مرتع، حفاظت از آن را نیز ممکن میکند و با جلوگیری از ورود دام در زمان نامناسب، آسیب و تخریب را به حداقل میرساند. زمان ورود و خروج دام هر سال با توجه به مؤلفههای مختلف، ازجمله میزان بارش همان سال، تغییر میکند و دانش سنتی میتواند این زمان را بهدرستی تشخیص دهد. بااینحال، در برخی مناطق، دستگاههای متولی بدون در نظر گرفتن تغییرات سالانه و دانش سنتی، زمان ثابتی را برای ورود دام به مرتع و خروج آن تعیین کردهاند. این پژوهش نمونههای متعدد دیگری، ازجمله نظامهای عرفی تقسیم آب و شیوههای تشخیص سلامت یا آلودگی آب را نیز بررسی کرده بود.
آگاهی نسل جدید از این دانش، بهرهگیری از آن و تلفیقش با دانش و فناوریهای نوین در مسیر حفاظت مشارکتی و مقابله با چالشها میتواند به نتایجی ارزشمند و اجرایی منجر شود. استفاده از دانش سنتی بهعنوان مکمل دانش نوین و فناوریهای هوشمند، فرصتی تازه فراهم میکند تا بتوانیم چالشهای عمیق محیطزیستی مناطق را حل کنیم.
تحقق چنین راهکارهایی، پیش از هر چیز، نیازمند احیا و انتقال دانش سنتی به نسل جدید است. امید که این اقدام ارزشمند در استان چهارمحالوبختیاری، در دیگر استانها نیز انجام شود.
