تصور دو دنیای متفاوت از زهره دشوار است. زمین ما سرسبز، مرطوب و پر جنب و جوش است و سرشار از حیات و فعالیتهای زمینشناسی است. در مقابل، زهره مانند یک دوقلوی شیطانی است.
زهره با زمین دیانای مشترک دارد، هر دو کم و بیش اندازه، چگالی و ترکیب معدنی یکسانی دارند، اما زهره آب سطحی مایع ندارد، دمای محیط آن به اندازهای گرم است که سرب را ذوب میکند، فشار جوی خردکنندهای دارد و ابرهای خفهکننده کربن دیاکسید که اسید سولفوریک میبارند، دارد.
دانشمندان مدتهاست که در این فکر هستند که آیا زهره همیشه تا این حد خشن بوده است یا خیر.
در حالی که برخی مدلها نشان میدهند که سیاره همسایه ما ممکن است زمانی پوشیده از اقیانوسها بوده باشد، برخی دیگر استدلال میکنند که هرگونه آبی آنقدر زود ناپدید شده است که امروزه هیچ اثری از آن نباید باقی مانده باشد.
اکنون یک مطالعه جدید در مجله Earth & Planetary Science Letters استدلال میکند که سطح زهره ممکن است هنوز زخمهای سطحی آن دریاهای گمشده را داشته باشد.
تیمی به رهبری ریچارد گیل(Richard Ghail)، زمینشناس دانشگاه لندن در بریتانیا مینویسد: اگرچه تفسیر این ویژگیها بدون ابهام نیست، اما یک دلیل قانعکننده وجود دارد که زهره زمانی اقیانوسها و شاید حیات را در بیشتر سطح خود پشتیبانی میکرده است.
سطح زهره از میان لایه ضخیم ابر آن به راحتی قابل مشاهده نیست. بیشتر دادههای موجود امروز از کاوشگر ماژلان ناسا گرفته شده است که چندین سال در اوایل دهه ۱۹۹۰ با استفاده از رادار، سطح زهره را از مدار سیارهای نقشهبرداری کرد.
آن تصاویر، منظرهای ناهموار را نشان دادند که توسط آتشفشانها شکل گرفته است. اینکه زهره یک دنیای آتشفشانی است، بدون شک با بیش از ۸۵ هزار ویژگی آتشفشانی که تا به امروز شناسایی شده است، قابل بحث است.
آنچه گیل و همکارانش از خود میپرسیدند این بود که آیا برخی از آن ویژگیهای ظاهراً آتشفشانی ممکن است در واقع منشأ دریایی داشته باشند یا خیر. اگر چنین باشد، اقیانوسهایی که از خود به جا گذاشتهاند، بسیار عظیم بودهاند.
محققان تخمین میزنند که آب ممکن است زمانی حدود ۹۰ درصد از سطح زهره را پوشانده باشد و تقریباً ۴۰ درصد آب اقیانوسهای زمین را در خود جای داده باشد.
آنها استدلال میکنند که سه نوع ویژگی زمینشناسی در مورد دریاهای ناپدیدشده زهره منطقیتر به نظر میرسند.
اولین مورد، زمینهای وسیعی هستند که توسط الگوهای چندضلعی غولپیکر متقاطع شدهاند. مطالعات قبلی نشان داده بود که این شکستگیها در اثر سرد شدن و انقباض سنگهای آتشفشانی تشکیل شدهاند. گیل و همکارانش استدلال میکنند که آنها بیشتر شبیه به سیستمهای گسل چندضلعی هستند که در رسوبات دریایی غنی از رس روی زمین یافت میشوند.
این شبکههای شکسته با دفن و فشرده شدن لایههای ضخیم گِل کف دریا تشکیل میشوند و مانند اسفنج، آب را بیرون میکشند و با کوچک شدن و تهنشین شدن رسوبات میتوانند الگوهای چندضلعی ایجاد کنند که کیلومترها امتداد دارند.
سر نخ دوم در کانالهای عظیمی به نام کانالی(canali) نهفته است. دههها است که این کانالها عموماً به عنوان کانالهای گدازه تفسیر میشوند، اما این توضیح بدون مشکل نیست. برخی از کانالها هزاران کیلومتر امتداد دارند، دورتر از آنچه بسیاری از محققان فکر میکنند گدازه میتواند به طور واقعبینانه جریان یابد.
محققان معتقدند که بسیاری از این کانالها، شبیه به کانالهای زیر دریا روی زمین هستند که توسط جریانهای متراکمی که زیر سطح اقیانوس جریان دارند، ایجاد شدهاند.
آنها خاطرنشان میکنند که تقریباً یک سوم از زمینهای چندضلعی با کانالهایی مرتبط هستند که به نظر میرسد بدون منبع آتشفشانی آشکار، قبل از اینکه به حوضههای عمیقتر ختم شوند، از دشتها بیرون میآیند، درست همانطور که انتظار میرود کانالهای زیر دریا نیز همینطور باشند.
در نهایت، سر نخ سوم از پشتههای چین و چروکداری میآید که زمینهای پست زهره را الگودار کرده است.
محققان میگویند این پشتهها ممکن است لایههای ضخیمی از نمک را که در اثر تبخیر اقیانوسهای باستانی به جا ماندهاند، پوشانده باشند.
آنها خاطرنشان میکنند که دریای مدیترانه زمین، حدود ۵.۵ میلیون سال پیش، هنگامی که تا حد زیادی در طول بحران شوری مسینین(Messinian Salinity) خشک شد، لایههای نمکی وسیعی را رسوب داد. آنها تخمین میزنند که زهره میتوانسته یک لایه نمکی با ضخامت حداقل ۶۴ متر، شاید حتی ضخیمتر ایجاد کند که برای تغییر شکل پوسته رویی کافی بوده است.
این یک فرضیه جذاب است، اما فرضیهای است که احتمالاً تا زمانی که فضاپیمای جدید برای مطالعه زهره از راه برسد، بحثبرانگیز باقی خواهد ماند.
مطالعه زهره تا حدودی در برنامههای اکتشاف فضایی نادیده گرفته شده است. با این حال، ماموریت آینده EnVision آژانس فضایی اروپا و مدارگرد VERITAS ناسا که انتظار میرود هر دو، زهره را با جزئیات بسیار بیشتری نسبت به ماژلان نقشهبرداری کنند، میتوانند به آزمایش این موضوع کمک کنند که آیا این ویژگیها واقعاً شواهدی از اقیانوسهای باستانی را حفظ میکنند یا خیر.
هیچکدام از این سه دسته شواهد به تنهایی قطعی نیستند. در اصل، هر کدام را میتوان با فعالیتهای آتشفشانی، فرآیندهای تکتونیکی یا سایر جنبههای تاریخ سطحشناسی زهره توضیح داد.
با این حال، محققان استدلال میکنند که این موارد در مجموع، تصویری قانعکننده از جهانی ترسیم میکنند که زمانی میزبان اقیانوسها بوده، پیش از آنکه کمتر از یک میلیارد سال پیش تسلیم اثر گلخانهای افسارگسیخته شود.
محققان میگویند: در آن زمان، حیات روی زمین به خوبی تثبیت شده بود و احتمال اینکه یک اثر گلخانهای افسارگسیخته آن را در زهره ریشهکن کرده باشد، پیامدهای عمیقی برای آینده ما و حیات در خارج از منظومه شمسی دارد.
این مقاله در مجله Earth & Planetary Science Letters منتشر شده است.
