گراند هتل و گراند سینمای قزوین که در اواخر قاجار و اوایل پهلوی از تجملیترین مکانهای شهر بود و یکی از آخرین دیدارهای آیرونساید و رضاخان پیش از کودتا و فتح تهران در آنجا انجام شد، به انبار میز و صندلی تبدیل شده بود و سالهاست که برای بازسازی درهایش بسته مانده بود. چند سال پیش عکس پرده سینما را گرفتم؛ پرده چوبی مربعی را بهخاطر دارید؟
او در صفحه مجازیاش نوشت: باوجود اینکه مرمت این مجموعه به اندازه چندین دولت طول کشید، امیدوار بودم دوباره جان بگیرد؛ همان پرده سینما با لامپهای نئون دورش، اکران فیلمهای قدیمی، شربت سکنجبین، تخمه، خروسقندی، آبنباتقیچی و لیموناد و... اما انتشار تصاویر تازه از روند بازسازی، آنهم در میان حاشیههای مربوط به مرمت مخفیانه برایم شوکآور بود. چیزی که جگرم را سوزاند این بود که در عکسهای جدید، دیگر اثری از صفحه چوبی پرده گراند سینما دیده نمیشود؛ پرده گراند سینما کجاست؟
پنجرهای که رو به جهان باز میشد
چراغها خاموش میشدند، صدای آپارات در سالن میپیچید و نوار نور از دل دستگاه روی پرده جان میگرفت؛ پردهای که برای بسیاری از قزوینیها نخستین پنجره رو به جهان بود. داستان سینما در قزوین با ابتکار ارباب برزو شاهپور پارسی (مهرشاهی) از پیشگامان صنعت هتلسازی در ایران، آغاز شد. مهرشاهی که در میانه سالهای ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۰ خورشیدی نخستین هتل مدرن ایران را در بخش باختری ارگ صفوی شهر قزوین ساخته بود در سال ۱۳۱۱ یک دستگاه آپارات خرید و معجزه هنر هفتم را به پایتخت شاهطهماسب آورد. نهم اسفند همان سال در خیابان پیغمبریه مجاور گراند هتل «سینما شاپور» - نخستین سالن سینمای مستقل قزوین - با ظرفیت ۵۰۰ تا ۷۰۰ نفر با حضور چهرههای سرشناس شهر افتتاح شد و نخستین فیلمی که بر پرده این سالن رفت، «شارلاتان» بود؛ اثری در هفتپرده که آغازگر فصل تازهای در تاریخ فرهنگی قزوین شد. نسخهای از دعوتنامه افتتاح سینما که در کتاب تاریخ و فرهنگ سینمای قزوین به قلم مهدی نورمحمدی منتشر شده، حال و هوای آن روزها را چنین روایت میکند: «آغاز هر کار ستایش پروردگار است. به خواست پروردگار در روز مربوطه نمایشگاه شاپور گشوده میشود. از آن فرزانه نامدار نیازمندم گام رنجه فرموده و این بنده ناچیز را سرافراز و سپاسگزار فرمایند. دیده در راه؛ برزوی شاپور مهرشاهی.» این دعوتنامه امروز یگانه سند افتتاح اولین سینمای قزوین نیست؛ بلکه نشانهای از اشتیاق یک شهر برای ورود به دنیای مدرن و تجربه هنری تازه است.
شبی که «تارزان» به قزوین آمد
برای بسیاری از مردم قزوین، پرده سفید سینما شاپور تنها محل نمایش فیلم نبود؛ نخستین مواجهه آنان با جهان بیرون، سرزمینهای دور، روایتهای تازه و جادوی تصویر بود. برنامه نمایش فیلمهای این سینما هر هفته در نشریات محلی منتشر میشد. مردم «تارزان» و «عقاب سیاه»، «زندگانی حضرت مسیح» آثاری درباره جنگ جهانی اول «آوازهخوان ایتالیایی» و... را در همین سالن تماشا کردند. در سال ۱۳۱۲، ارباب برزو دستگاه نمایش فیلم ناطق را خریداری کرد و در ۱۸ بهمن همان سال، نخستین فیلم ناطق در سینما شاپور به نمایش درآمد. فیلم «گرانت» یا «مخبر زبردست» با بلیتهایی به قیمت یک تا سه ریال روی پرده رفت و قزوین را وارد عصر سینمای ناطق کرد. در آگهی آن روزها آمده بود: «بشارت و مژده به دوستداران سینمای ناطق؛ موسسه سینما شاپور موفق شد بهترین دستگاه ناطق آخرین سیستم را که با سینماهای درجه اول تهران رقابت میکند، نصب کند و بهترین فیلمهای ناطق را به معرض نمایش بگذارد.»
فراتر از یک سالن سینما
گراندهتل و سینما شاپور تنها مکانی برای نمایش فیلم نبودند. این مجموعه در روزگار خود از مدرنترین فضاهای شهری قزوین به شمار میرفت؛ سالنی که علاوه بر اکران فیلم، میزبان اجرای نمایش، برنامههای فرهنگی و رویدادهای اجتماعی نیز بود.
در سال ۱۳۱۴، مراسمی مرتبط با کشف حجاب نیز با حضور رجال شهر و خانوادههایشان در همین سالن برگزار شد؛ رویدادی که نشان میدهد این مجموعه، فراتر از یک سینما، یکی از نمادهای تجدد و تغییرات اجتماعی آن دوران بوده است. سینما شاپور بعدها به «سینما ایران» تغییر نام داد، اما در سال ۱۳۵۵ در آتش سوخت و از همان زمان چراغ این سالن برای همیشه خاموش شد. با درگذشت ارباب برزو، گراندهتل نیز به تدریج رونق خود را از دست داد، مدتی به شکل مسافرخانه به فعالیت ادامه داد و سرانجام تا پایان دهه ۱۳۶۰ به بنایی متروکه تبدیل شد. در سال ۱۳۸۴، گراند هتل قزوین در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و سازمان میراث فرهنگی آن را از وراث خریداری کرد. با این حال، این بنای تاریخی سالها با پنجرههای شکسته و درهای فرسوده، خاموش و بیصدا ایستاد؛ گویی نظارهگر شهری بود که نخستین رویاهای سینمایی خود را روزگاری بر پرده همین سالن تجربه کرده بود.
پرده گراند سینما کجاست؟
مرمت گراند هتل قزوین همچنان پشت حصارهای بلند ادامه دارد؛ حصارهایی که نه تنها امکان مشاهده روند مرمت را از افکار عمومی گرفته، بلکه دسترسی فعالان میراث فرهنگی و اهالی رسانه به این بنای تاریخی را نیز محدود کرده است.
چندی پیش نیز مهدی مجابی، عضو شورای راهبردی و از چهرههای ماندگار میراث فرهنگی قزوین هم در مصاحبهای گفته بود که حتی او هم امکان بازدید از گراندهتل و مجموعه دولتخانه صفوی را ندارد. در چنین شرایطی انتشار تصاویر تازهای از این بنای ثبت ملی پرسشهای جدیدی را درباره شیوه مرمت و سرنوشت اجزای تاریخی آن ایجاد کرده است.
باوجود این ابهامها، تاکنون وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، اداره کل میراث فرهنگی استان قزوین توضیحی درباره نحوه مرمت، تغییرات انجام شده و همچنین سرنوشت سینما شاپور ارایه نکردهاند. شاید امروز، مهمترین پرسش درباره گراند هتل نه این باشد که مرمت آن چه زمانی به پایان میرسد، بلکه این باشد که وقتی درهای این بنای تاریخی دوباره گشوده شود، از آنچه در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده بود، چه چیزهایی هنوز باقیمانده است.
