به گزارش ایران اکونومیست؛ میدانیم که رسانهها در دنیای امروز برای جذب مخاطب، رقابتی فشرده و پرهزینه را تجربه میکنند. در این شرایط، پرسش اساسی دربارهٔ فعالیت رسانههای بینالمللی در ایران این است که چرا یک دولت خارجی باید بخش قابلتوجهی از منابع خود را صرف تولید مستمر و رایگان محتوا برای مخاطبان یک کشور دیگر کند؟
در این زمینه بخشی از یک برنامهٔ تلویزیونی، دید گستردهای برایمان ایجاد میکند. در اینجا کارشناس برنامه آمار فعالیت و دنبالکنندگان شبکههای مختلف BBC را در کنار هم قرار میدهد؛ BBC عربی ۱۸ هزار پست، BBC انگلیسی که مخاطب جهانی دارد ۲۶ هزار پست، اما BBC فارسی ۱۲۶ هزار پست کار کرده است.
این بیتناسبی توجه کارشناسان رسانه را به این نکته جلب میکند که BBC برای مخاطب ایرانی صرفاً خبر تولید نمیکند؛ بلکه مجموعهای گسترده از خبر، تحلیل، برنامههای گفتوگومحور، مستند، فرهنگ، هنر، سبک زندگی و محتوای شبکههای اجتماعی را به صورت مستمر و بدون دریافت هزینه از مخاطب، عرضه میکند.
آیا این حجم از سرمایهگذاری رسانهای را میتوان صرفاً یک فعالیت تجاری یا علاقهمندی به اطلاعرسانی دانست؟ پاسخ، دستکم از منظر اسناد رسمی دولت بریتانیا، پیچیدهتر از این است.
این صرفاً یک بنگاه رسانهای نیست
در ادبیات سیاست خارجی معاصر، رسانههای بینالمللی بخشی از ظرفیت قدرت نرم کشورها محسوب میشوند؛ یعنی توانایی اثرگذاری بر افکار عمومی، نگرشها و ترجیحات مخاطبان بدون استفادهٔ مستقیم از ابزارهای سخت سیاسی و نظامی.
این صرفاً تحلیل منتقدان BBC نیست. در سند رسمی دولت بریتانیا صراحتاً از BBC World Service به عنوان یک دارایی قدرت نرم بریتانیا یاد شده است.
در اسناد مالی دولت بریتانیا نیز BBC در ردیف هزینههای مرتبط با «اشتراکهای بینالمللی، بورسیهها و BBC World Service» قرار دارد و برای سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ رقم ۴۴۳.۱ میلیون پوند در این ردیف پیشبینی شده است. بنابراین فعالیت بینالمللی BBC بخشی از منظومهٔ قدرت نرم بریتانیاست.
چرا این همه تولید محتوا برای ایران؟
بنگاه BBC در چندین زبان فعالیت میکند، اما بخش فارسی آن از قدیمیترین سرویسهای این مجموعه است و به ادعای این بنگاه، طی سالهای گذشته به یکی از پرمخاطبترین رسانههای فارسیزبان خارج از ایران تبدیل شده است.
بر اساس برآورد اعلامشده از سوی BBC، بخش فارسیزبان آن، در سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۴ میلیون نفر در هفته دسترسی داشته است. BBC همچنین مدعی است که حدود یکچهارم بزرگسالان ایرانی با گزارشهای این سرویس درگیر میشوند.
این ارقام، فارغ از صحتسنجی، نشان میدهد که BBC فارسی برای لندن یک بازار رسانهای حاشیهای نیست. بلکه ایران یکی از حوزههای مهم فعالیت این سرویس محسوب میشود و فعالیت سازمانیافتهٔ BBC برای مخاطبان فارسیزبان، سابقهای چنددههای دارد.
محتوای «رایگان» و هزینهای که مخاطب نمیپردازد
مخاطب ایرانی برای تماشای بخش عمدهای از محتوای BBC فارسی پولی پرداخت نمیکند. اما «رایگان بودن برای مخاطب» به معنای «بدون هزینه بودن تولید» نیست.
استودیو، خبرنگار، سردبیر، خبرنگار میدانی، تدوینگر، ماهواره، وبسایت، شبکههای اجتماعی، تبلیغات و زیرساخت فنی، همگی هزینه دارند. پس پرسش اصلی این است که چه کسی و با چه هدفی هزینهٔ این محتوای رایگان را میپردازد؟
دادههای رسمی بریتانیا نشان میدهد سرویس جهانی BBC بخشی از منابع خود را از بودجهٔ دولت بریتانیا دریافت میکند.
از خبررسانی تا ساختن میدان ادراکی
اهمیت رسانه صرفاً در محتوای خبری خلاصه نمیشود. رسانهای که سالها به طور مستمر با یک جامعه ارتباط دارد، به تدریج میتواند در تعیین اینکه چه چیزی مهم تلقی شود، چه چیزی بحران و چه کسی معتبر؛ چه ارزشهایی طبیعی و بدیهی به نظر برسند؛ کدام سبک زندگی جذاب معرفی شود؛ چه تعریفی از آزادی، پیشرفت، زن، خانواده، سیاست و جامعه ارائه شود؛ و حتی چه موضوعاتی اساساً ارزش بحث داشته باشند، نقشآفرینی کند.
مفهوم اثرگذاری شناختی و فرهنگی در همین نقطه وارد بحث میشود. ممکن است هیچ برنامهای به مخاطب نگوید «فلان کار را انجام بده». بلکه از مسیر تکرار یک قاب ذهنی، عادیسازی یک ارزش، برجستهسازی یک مسئله و حذف یا کمرنگ کردن قابهای رقیب اثرگذاری خود را انجام دهد.
به همین دلیل، برای بررسی یک رسانهٔ بینالمللی نباید فقط محتوای سیاسی آشکار را تحلیل کرد؛ بلکه باید سبد کامل تولیدات آن را بررسی کرد.
مسئلهٔ «استحاله» را چگونه باید تحلیل کرد؟
اگر منظور از «استحاله» تغییر تدریجی نگرشهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یک جامعه تحت تأثیر یک جریان بیرونی باشد، رسانه به روشنی میتواند یکی از ابزارهای چنین فرآیندی باشد.
سؤال بنیادی این است که چرا لندن باید بخواهد میلیونها ایرانی، هر روز، بخشی از واقعیت ایران و جهان را از قاب رسانهای آن ببیند؟
این پرسش زمانی جدیتر میشود که بدانیم دولت بریتانیا سرویس جهانی BBC را بخشی از قدرت نرم خود توصیف کرده است. بنابراین سادهانگارانه است اگر تصور کنیم فعالیت یک رسانهٔ بینالمللی در یک کشور صرفاً بر اساس منطق «ارائهٔ خدمت رایگان به مردم آن کشور» انجام میشود.
رسانه، مخاطب میخواهد؛ مخاطب هم سرمایه است. مخاطب بینالمللی البته میتواند بخشی از سرمایهٔ ژئوپلیتیکی باشد.
جنگ بر سر «تصویر واقعیت» است
در گذشته، تسلط بر یک سرزمین عمدتاً با ارتش و تجهیزات نظامی تعریف میشد. اما در فضای جدید، بخش مهمی از رقابت دولتها بر سر افکار عمومی، ادراک، روایت و اعتماد است.
کشوری که بتواند روایت خود را در ذهن میلیونها نفر تثبیت کند، الزاماً نیازی ندارد آنان را به صورت مستقیم تحت کنترل بگیرد.
به همین دلیل است که دولت بریتانیا در اسناد رسمی خود از BBC جهانی نه فقط به عنوان یک رسانه، بلکه به عنوان یک دارایی قدرت نرم یاد میکند.
با این اوصاف، تولید محتوای رایگان فارسی را نمیتوان صرفاً با معیارهای اقتصادی یک شبکهٔ تجاری ارزیابی کرد. چون محصول نهایی، فقط یک برنامهٔ تلویزیونی یا یک پست اینستاگرامی نیست؛ بلکه رابطهٔ پایدار با مخاطب و اثرگذاری بر میدان ادراکی اوست.
