با وجود اینکه ایران در جریان جنگ ششماهه اخیر، ضربات نظامی سنگینی متحمل شده، رهبران این کشور اکنون فرصت را مغتنم شمردهاند تا با بهرهگیری از مذاکرات پایان جنگ، آمریکا را از جایگاه قدرت مسلط در خلیج فارس کنار بزنند.
مقامات ایرانی در حالی این تهدید را بهصورت عمومی مطرح کردهاند که مذاکرات با میانجیگری عمان در جریان است. در مقابل، مقامات آمریکایی به میانجیگران اعلام کردهاند که هیچگونه محدودیت یا دریافت عوارض توسط ایران برای تردد در تنگه هرمز را نمیپذیرند؛ اختلافی که یکی از چندین گره کور در مذاکرات واشنگتن و تهران است و تاکنون مانع از دستیابی به توافق نهایی شده است.
با این حال، برخی معتقدند ایران با مطرح کردن این خواستههای حداکثری، در حال محک زدن ترامپ است تا ببیند آیا او تمایلی به ازسرگیری جنگ دارد یا ترجیح میدهد راهی برای خروج از بحران پیدا کند؛ حتی اگر این به معنای پذیرش ضمنی تلاش ایران برای مسدود کردن مسیر ناوهای آمریکایی باشد.
جاناتان پانیکوف، از مقامهای ارشد پیشین اطلاعاتی آمریکا میگوید: «صرفنظر از اقدام ترامپ، نتیجه بنیادی این خواهد بود که ایران در عمل، کنترل قابلتوجهی بر تنگه هرمز به دست خواهد آورد.»
یک مقام آمریکایی در این باره میگوید دولت ترامپ تنها ترتیبی را در تنگه هرمز میپذیرد که در آن، ایران هیچ عوارض یا هزینهای دریافت نکند و نتواند حق تردد را از کسی سلب کند.
ترامپ روز پنجشنبه در گفتوگو با خبرنگاران با اشاره به وضعیت فعلی به دلیل محاصره بنادر ایران گفت: «ایران همیشه میتواند اقدام به شلیک کند، چیزی پرتاب کند یا مینگذاری کند؛ اگر حتی یک مین آنجا باشد، اوضاع را بههم میریزد، چون کسی نمیخواهد کشتیهای میلیاردیاش را به خطر بیندازد و اتفاقی با مین برخورد کند.»
مقامات میگویند در پیشنویس توافق جدید، قرار است بهطور موقت یک مسیر ورودی نزدیک به ایران و یک مسیر خروجی نزدیک به عمان تعیین شود، هرچند مقامات ایرانی هنوز این موضوع را تایید نکردهاند.
مقامات ایرانی، تأکید دارند که بازگشایی کامل تنگه نیازمند اقدامات بیشتری است؛ از جمله رفع تحریمهای نفتی و لغو محاصره بنادر ایران توسط آمریکا.
نظارت ایران بر تنگه هرمز، طیف وسیعی از سرمایهگذاریهای اقتصادی و امنیتی در خلیج فارس را پیچیده میکند. حدود یکپنجم نفت جهان و دهها میلیارد دلار گاز مایع قطر معمولاً از تنگه هرمز عبور میکند. همچنین دبی از بندر «جبلعلی» در نزدیکی تنگه، تجارت دریایی پرسودی را اداره میکند.
حضور دائم نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس به سال ۱۹۷۱ بازمیگردد، زمانی که آمریکا پایگاه بریتانیا در بحرین را تحویل گرفت و بعدها آن را به مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی تبدیل کرد. حضور نظامی آمریکا در دهههای اخیر گسترش یافت و به ۳۰ هزار نیرو در پایگاههایی در کویت، عربستان، قطر و امارات رسید.
اما حملات ایران به این پایگاهها، پنتاگون را مجبور کرد نیروهای خود را جابهجا کرده و به تأسیسات کمتر آسیبپذیر در خارج از خلیج فارس متکی شود؛ تغییری که نشان میدهد جنگ چگونه موازنه نظامی آمریکا را تغییر داده است.
رزماری کلانیک، مدیر برنامه خاورمیانه موسسه اولویتهای دفاعی که از منتقدان حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه است، میگوید: «ایران از نظر قدرت نظامی، عملاً ما را از خلیج فارس بیرون راندهاند.»
در اوایل جنگ ایران رسما اعلام کرد که کنترل تنگه را در دست دارد، در حالی که آمریکا این ادعای ایران رد میکند. اما ترامپ در طول این درگیری تنها در موارد معدودی و آن هم برای مأموریتهای کوتاه، ریسک اعزام ناوهای جنگی به خلیج فارس را پذیرفته است. در مجموع، تردد در هرمز فلج شده است.
«کریس لانگ»، افسر سابق نیروی دریایی بریتانیا که اکنون مدیر اطلاعات در گروه مشاوره کشتیرانی نپتون است، پیشبینی میکند جریان انرژی از این آبراه تا سالها کند و اندک باقی بماند.
مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس اذعان دارند که توافق پیشنهادی، مبنی بر پذیرفتن کنترل ایران بر تنگه هرمز را میدهد و پیش بینی میکنند این کنترل دائمی باشد و باور دارند این بهترین گزینه در شرایط فعلی است.
