تعامل زبان‌ها / تأملی بر کتاب چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست

ایران آنلاین:

  مونا محمدنژاد؛ روزنامه‌نگار /   در این میان، زبان جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا زبان تنها وسیله بیان نیست، بلکه حافظه تاریخی، عنصر هویت‌ساز، ابزار انتقال دانش و یکی از مهم‌ترین نشانه‌های دوام یا دگرگونی یک فرهنگ است؛ ازهمین‌رو، هر پژوهشی که به نسبت فارسی و عربی در سده‌های اول اسلامی بپردازد، در واقع به یکی از بنیادی‌ترین مسائل تاریخ فرهنگی ایران نزدیک شده است.

   بازخوانی نسبت قدرت و زبان

کتاب «چالش میان فارسی و عربی؛ سده‌های نخست» نوشته آذرتاش آذرنوش، از جمله آثاری است که همین مسأله را در مرکز توجه قرار می‌دهد. پرسش اصلی کتاب این است که پس از استقرار حکومت اسلامی و گسترش نفوذ سیاسی و دینی عرب‌ها در ایران، چه رابطه‌ای میان زبان فارسی و زبان عربی شکل گرفت و این رابطه چگونه بر حیات فرهنگی ایرانیان اثر گذاشت؟ این پرسش، در ظاهر زبانی است اما در باطن، به موضوعاتی بسیار گسترده‌تر مربوط می‌شود: نسبت قدرت و زبان، پیوند دین و دانش، جایگاه دیوان‌سالاری، نقش نخبگان فرهنگی، چگونگی حفظ سنت‌های بومی و نیز شیوه سازگاری یک جامعه کهن با وضعیتی تازه و دگرگون‌کننده. اهمیت کتاب آذرنوش در آن است که از همان آغاز، موضوع را تنها در سطح برخورد دو زبان متوقف نمی‌کند. مسأله اساسی برای او این نیست که چه تعداد واژه از عربی وارد فارسی شد یا کدام ساختارهای زبانی از یکی به دیگری راه یافت، بلکه می‌کوشد نشان دهد چگونه عربی در مدت نسبتاً کوتاهی به زبان رسمی، دینی و علمی جهان اسلام تبدیل شد و درعین‌حال، فارسی نیز از میان نرفت و حتی پس از چند سده، دوباره به عرصه ادب، تاریخ‌نگاری، اندیشه و دانش بازگشت. این نکته به‌خودی‌خود مهم است، زیرا برخلاف بسیاری از زبان‌های محلی که در جریان فتوحات سیاسی به حاشیه رانده یا به‌تدریج ناپدید شدند، فارسی توانست نه‌تنها دوام بیاورد، بلکه در دوره‌ای تازه، به زبان یکی از درخشان‌ترین سنت‌های ادبی و فکری جهان اسلامی بدل شود.

برای فهم ارزش این مسأله، باید به این نکته توجه کرد که زبان در تاریخ ایران، همواره بیش از یک ابزار ارتباطی بوده است. فارسی حامل بخش مهمی …