بررسی هفتهنامه اکونومیست از دادههای کشتیرانی و پروژههای زیرساختی منطقه نشان میدهد کشورهای حاشیه خلیج فارس میتوانند با سرمایهگذاری و احداث خطوط لوله نفتی، بخشی از صادرات نفت خام خود را از مسیرهای جایگزین تنگه هرمز منتقل کنند، اما این فرآیند زمانبر است، برای همه کشورها و کالاها فراهم نیست و درنهایت بخشی از وابستگی برجا خواهد ماند. اکونومیست برآورد کرده است حتی در صورت اجرایی شدن طرحهای برنامهریزیشده تا سال ۲۰۳۰، حدود ۵ میلیون بشکه نفت خام در روز همچنان مسیر جایگزین نخواهد داشت. مهمتر آنکه در صادرات فرآوردههای نفتی و LNG و همچنین واردات غلات و کالاهای کانتینری، وابستگی بیشتر است و هیچ طرح جایگزینی برای تنگه هرمز برنامهریزی نشده است.
هفتهنامه اکونومیست در نسخه هفته جاری خود با استفاده از دادههای کشتیرانی و ظرفیت خطوط لوله، میزان امکان کاهش وابستگی کشورهای حاشیه خلیج فارس به تنگه هرمز را بررسی کرده است. دادههای کپلر نشان میدهد پیش از جنگ، حجم هفتگی تجارت عبوری از تنگه هرمز عموماً بیش از ۲۰ میلیون تن بود؛ پس از آغاز جنگ این رقم به چند میلیون تن سقوط کرد. در ماه ژوئن بخشی از ترافیک بازگشت و در مقطعی به حدود ۱۰ میلیون تن رسید، اما دوباره کاهش یافت. نفت خام بزرگترین جزء این تجارت است و عربستان، عراق، امارات و قطر از مهمترین کشورهای وابسته به این مسیر هستند.
نفت خام؛ امکان کاهش وابستگی وجود دارد
پیش از جنگ روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز عبور میکرد. عربستان اکنون خط لوله شرق ـ غرب خود را با ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز به کار گرفته است؛ نزدیک به ۵ میلیون بشکه از این ظرفیت برای صادرات استفاده میشود، در حالی که پیش از جنگ تنها حدود یک میلیون بشکه نفت صادراتی از این مسیر عبور میکرد. همچنین بخوانید: هرمز؛ مزیت ژئوپلیتیکی ایران
امارات نیز ظرفیت خط حبشان ـ فجیره را از حدود یک میلیون به ۱.۸ میلیون بشکه در روز رسانده و عراق حدود ۲۰۰ هزار بشکه را از یک خط قدیمی به ترکیه منتقل میکند. با وجود استفاده از این ظرفیتها، اکونومیست شکاف فعلی مسیرهای جایگزین صادرات نفت خام منطقه را حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز برآورد میکند. همچنین بخوانید: تنگه هرمز، بابالمندب و دریای سیاه؛ اختلال حملونقل در بازار جهانی نفت
طرحهای جدید میتوانند این شکاف را کاهش دهند. امارات قصد دارد خط موازی حبشان ـ فجیره را با ظرفیت ۱.۸ میلیون بشکه تا اواخر ۲۰۲۷ ایجاد کند. عراق نیز افزایش ظرفیت خط موجود به یک میلیون بشکه و احداث خط جدید ۲.۵ میلیون بشکهای از میادین جنوبی به مسیرهای منتهی به اردن، سوریه و ترکیه را دنبال میکند. در صورت اجرای این پروژهها تا ۲۰۳۰ حدود ۵ میلیون بشکه دیگر امکان دور زدن تنگه هرمز را خواهد داشت؛ اما همچنان نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز نفت خام بدون مسیر جایگزین باقی میماند.
مسیرهای جایگزین نیز آسیبپذیری خود را دارند. نفت منتقلشده به بندر ینبع برای رسیدن به بازارهای آسیایی معمولاً از بابالمندب عبور میکند. نمودار اکونومیست نشان میدهد صادرات نفت خام عربستان از این مسیر که در بیشتر ماههای ۲۰۲۵ کمتر از یک میلیون بشکه در روز بود، پس از اختلال تنگه هرمز در مقاطعی از ۲۰۲۶ به حدود ۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافت؛ اما با افزایش ناامنی بابالمندب دوباره بهشدت کاهش پیدا کرد.
فرآوردههای نفتی و LNG جایگزین کمتری دارند
وابستگی در فرآوردههای نفتی بیشتر است. کشورهای حاشیه خلیج فارس سال گذشته نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز بنزین، گازوئیل و سایر فرآوردهها را از تنگه هرمز صادر کردند و اکنون خط لوله زمینی جایگزینی برای این حجم وجود ندارد. عربستان احداث چنین ظرفیتی را در برنامه توسعه خط شرق ـ غرب قرار داده، اما طرح در مراحل اولیه است. همچنین بخوانید: تنگه هرمز، بابالمندب و دریای سیاه؛ اختلال حملونقل در بازار جهانی نفت
برای LNG قطر وضعیت دشوارتر است. هیچ خط لوله جایگزینی در دست ساخت نیست و حتی مطالعه امکانسنجی مشخصی نیز منتشر نشده است. انتقال گاز به عمان مستلزم خط لولهای با ظرفیت بسیار بالا و سپس احداث مجموعه جدیدی از تأسیسات مایعسازی در ساحل دریای عمان خواهد بود.
واردات منطقه نیز به تنگه هرمز وابسته است
وابستگی کشورهای منطقه فقط به صادرات انرژی محدود نیست. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس ۹۵ درصد غلات خود را وارد میکنند و ظرفیت بنادر فله خارج از تنگه هرمز برای تأمین کل منطقه کافی نیست. یک کشتی پاناماکس حدود ۶۰ هزار تن غله حمل میکند که معادل بار حدود ۲ هزار کامیون است؛ بنابراین جایگزینی حمل دریایی با جاده در مقیاس بزرگ عملی نیست.
دادههای Kpler نیز نشان میدهد واردات ماهانه کالاهای فله منطقه شامل سنگآهن، غلات و دانههای روغنی، بوکسیت و زغالسنگ که پیش از جنگ عموماً حدود ۶ تا ۸ میلیون تن بود، با اختلال مسیر دریایی بهشدت کاهش یافته و در آخرین دادههای نمودار به نزدیک صفر رسیده است.
ایجاد راهآهن نیز راهحل ارزانی نیست. اکونومیست با استفاده از هزینه طرحهای مشابه برآورد کرده است یک خط ریلی از دریای سرخ تا قطر میتواند بیش از ۲۵ میلیارد دلار هزینه داشته باشد. کشورهای منطقه برای چهار تا شش ماه مصرف، ذخایر راهبردی غلات دارند، اما برای کالاهای کانتینری مانند مواد غذایی تازه، دارو و لوازم مصرفی چنین ذخایری وجود ندارد.
بندر جبلعلی با ظرفیت نزدیک به ۲۰ میلیون TEU در داخل تنگه هرمز قرار دارد؛ در حالی که بزرگترین بندر جایگزین در خارج از تنگه، جده، تنها ۷.۵ میلیون TEU ظرفیت دارد و پیش از جنگ نیز نزدیک به سقف ظرفیت خود فعالیت میکرد.
درمجموع، طرحهای خطوط لوله میتوانند وابستگی صادرات نفت خام منطقه به تنگه هرمز را به شکل محسوسی کاهش دهند، اما حذف این وابستگی حتی تا ۲۰۳۰ نیز ممکن نیست. برای فرآوردههای نفتی، LNG، غلات و تجارت کانتینری، گزینههای جایگزین محدودتر و پرهزینهتر است؛ به همین دلیل وابستگی اقتصادی خود کشورهای حاشیه خلیج فارس به تنگه هرمز ماندگارتر از اثر این آبراه بر بازار جهانی انرژی خواهد بود.
