محمد علی آقایی
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از رویدادهای سرنوشتساز تاریخ معاصر ایران است که به سقوط دولت دکتر محمد مصدق انجامید. این کودتا طی چندین مرحله و با برنامهریزی دقیق انجام شد. در این گزارش، با استناد به واقعیات موضوعی را به تحلیل مینشینیم که ۷۳ سال از آن میگذرد و باید که هنوز ابعاد مختلف آن برای مردمان این مرز و بوم، بازخوانی کرد. پس از مشروطه بعضی از ثمرات انقلاب مشروطه ۳۵ سال بعد یعنی از شهریور ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۳۲ بروز کرد. با تبعید دومین دیکتاتور قبلا (محمد علیشاه واینک رضا شاه که از مردم لقب قلدر گرفته بود)،فضای سیاسی کشور از خفقان خارج و نفس تازه ای گرفت.احزاب، انجمنها، روزنامهها و نشریات گوناگونی پا به عرصه ی وجود گذاشتند: از چپ( چون حزب توده) تا میانه چون حزب دمکرات قوام السلطنه و جبهه ملی و از طیف راست ارتجاعی ( چون فدائیان اسلام نواب صفوی) و احزاب نازیستی و فاشیستی سومکا و آریا و حزب زحمتکشان دکتر بقائی. دراین دوره( شهریور ۱۳۲۰ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) یک نوع دموکراسی نسبی بر کشور حاکم شد . بیشتر نمایندگان مجلس منتخب مردم بودند. اعمال نفوذ شاه و دربار بر قوای سه گانه به حداقل ممکن رسیده بود . تحصیل کردههای بیشتری از اروپا به کشور بازگشته بودند: بیشترشان با تحصیلات حقوق، علوم سیاسی، اقتصاد، جامعه شناسی و … اینها و نخبگان داخل و بعضی از روحانیونی چون شادروان آیت الله کاشانی، غروی و … با توجه به شرایط بحرانی کشور که حاصل اشغال متفقین بود از یکطرف و ظلم و ستمی که بریتانیای کبیر در حق کشورمان کرده بود ، از جمله تحمیل قرارداد نفتی دارسی، از طرف دیگر، بر آیند ملی کردن نفت شد. بعد از پایان جنگ دوم جهانی به تدریج این ایده در بین برخی کشورهای تحت استعمار واستثمار، شکل گرفت که دست ایادی استعماری از منابع و معادن خود را قطع کنند ودرازاء آن غرامتی بابت باقیمانده مدت قرارداد، بپردازند.این ایده در حقوق بین الملل موسوم شد به اصل ملی کردن . پس میهن پرستانی چون آیت الله کاشانی، دکتر مصدق ، مهندس بازرگان، حسین مکی، دکتر سید حسین فاطمی، دکترکریم سنجابی، دکتر بقایی و… مبادرت به تشکیل جبهه ی ملی و تهیه و تدوین طرح خلع ید شرکت نفت ایران و انگلیس و ارائه ی آن به رئیس مجلس شورای ملی کردند.این طرح در ۲۹/۱۲/۱۳۲۹ در مجلس سنا و شورا به تصویب رسید. …
