مساله البته محدود به زنجان نیست؛ در شهرهایی مانند کاشان، یزد و اصفهان نیز بخشهایی از بافتهای تاریخی زیر فشار توسعه شهری، فرسودگی، خالیشدن خانهها از سکنه و ضعف در نگهداری قرار گرفتهاند. این وضعیت نشان میدهد بحران میراث تاریخی ایران تنها مساله چند بنای منفرد نیست؛ مساله، آینده بافتهایی است که زمانی بخش زنده و جاری شهر بودند.
میراث تاریخی فقط «ساختمان قدیمی» نیست
هوشنگ ثبوتی، معمار و باستانشناس زنجانی و از چهرههای باسابقه حوزه مرمت، معتقد است آثار تاریخی را باید از سه منظر دید: بهعنوان ثروت ملی، حامل هویت و اطلاعات تاریخی و در نهایت یک ظرفیت اقتصادی و گردشگری.
بهگفته او، یک بنای تاریخی فقط مجموعهای از آجر، خشت، کاشی و چوب نیست. هر عمارت، قطعه کاشی، کاسه یا کوزه میتواند اطلاعاتی درباره افکار، ارزشها، شیوه زندگی، باورها و معیارهای اجتماعی دورهای که در آن ساخته شده، در خود حفظ کرده باشد. بههمین دلیل، ارزش واقعی یک اثر فقط در مصالح آن خلاصه نمیشود، بلکه اطلاعاتی که در آن نهفته، اهمیت بیشتری دارد.
از همین منظر، تخریب یک خانه تاریخی فقط از بین رفتن یک ساختمان نیست؛ بخشی از حافظه شهری نیز با آن از میان میرود.
محله بازار زنجان؛ بافتی که «فریز» شد
یکی از جدیترین هشدارهای مطرحشده درباره زنجان، مربوط به محله تاریخی بازار است. این محدوده حدود ۵۳ هکتار وسعت دارد که ۱۴ هکتار آن بازار سرپوشیده و تجاری و ۳۹ هکتار آن را بخش مسکونی تشکیل میدهد.
بهگفته ثبوتی، بخش تجاری بازار با ۵۸۴ چشمه طاق و تویزه در سالهای گذشته تا حد زیادی مرمت شده و وضعیت راستههای آن قابل قبول است اما بحران اصلی در قسمت مسکونی و غیرمسقف محله بازار قرار دارد.
در هفت محله لطفعلی، سقالر، سیدستار، حسینیه، سیدلر، توپآقاجی و نایبآقا، ۴۲۲ واحد غیرتجاری وجود دارد. براساس آمار ارائهشده در این گفتوگو، ۲۸۸ واحد، یعنی حدود ۶۸ درصد، تخریبی یا در حال تخریب هستند. از میان این واحدها، ۱۸۹ واحد کاربری مسکونی دارند و حدود ۹۵۰ نفر در آنها زندگی میکنند. …
