اکوایران: تسهیلات اشتغال‌زایی سال‌هاست در قوانین بودجه به‌عنوان ابزاری برای کاهش محرومیت و توانمندسازی خانوارهای کم‌درآمد پیش‌بینی می‌شود؛ اما بررسی آمارها نشان می‌دهد این حمایت‌ها به بهبود معنادار وضعیت اشتغال در دهک‌های پایین درآمدی منجر نشده‌اند. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از شکاف میان تخصیص منابع و تحقق اهداف حکایت دارد؛ شکافی که نشان می‌دهد ایجاد شغل، صرفا با تزریق تسهیلات محقق نمی‌شود. نیمه دوم هر سال جنب‌وجوش برای تنظیم قانون بودجه توسط کارکنان دولت و سازمان برنامه و بودجه شدت می‌گیرد. بعد از اینکه لایحه بودجه آماده شد، مرحله بعدی تقدیم آن به مجلس جهت تصویب نهایی و تبدیل به قانون است.
هر ساله قوانین بودجه، منابع قابل‌توجهی در قالب تسهیلات تکلیفی یا قرض‌الحسنه اشتغال‌زایی در نظر گرفته می‌شود. هدف از این سیاست‌های حمایتی جهت اشتغال‌زایی ایجاد درآمد برای خانوارهای آسیب‌پذیر و توانمندسازی آنان است. همچنین نتایج تخصیص منابع با هدف ایجاد شغل براساس درجه محرومیت استان‌ها نبوده و اثرگذاری مطلوبی را نیز در نهایت از خود به جای نگذاشته است.
ثبات تغییرات شاغلان در گروه‌های پایین درآمدی
وقتی صحبت از اثرگذاری نامطلوب سیاست‌های حمایتی اشتغال‌زایی به میان می‌آید، شاید در نگاه اول با توجه به تجربیات قبلی سیاست‌گذاری در محیط اقتصادی کشور امری قابل انتظار به‌نظر برسد اما بدون مراجعه به آمار و ارقام نمی‌توان به درک کافی از این مسئله رسید.
اولین موضوع درباره اثربخشی سیاست‌های حمایتی با هدف افزایش اشتغال، رشد تعداد شاغلان است. برآوردهایی که مرکز پژوهش‌های مجلس انجام داده حاکی از آن است که گروه اصلی مورد حمایت در زمینه اشتغال که طبعا دهک‌های پایین‌تر هستند با تغییر قابل‌قبولی در اشتغال مواجه نشده‌اند. در فاصله سال‌های 1390 تا 1402 تغییرات متوسط تعداد افراد شاغل در خانوار در دهک‌های یک تا سه که فقیرترین اقشار جامعه به حساب می‌آیند نسبتا ثابت بوده و افزایش شغل در این گروه‌ها به وقوع نپیوسته است. در دهک‌های بالاتر نیز مشاهدات نشان از آن دارد که تغییرات متوسط تعداد افراد شاغل در خانوار روندی نزولی را به ثبت رسانده است.
وضعیت خانوارهای بدون فرد شاغل
گفته شد که هدف اصلی سیاستگذار در اعطای تسهیلات و دیگر حمایت‌ها ایجاد مشاغل در خانوارهای کمتر برخوردار است. یکی دیگر از شاخص‌هایی که می‌تواند نشان دهنده اثرگذاری یا بی‌اثر بودن این سیاست باشد بحث تعداد خانوارهای بدون فرد شاغل است. انتظار می‌رود که در نتیجه سیاست‌های حمایتی تعداد خانوارهای بدون فرد شاغل کاهش یابد. با این‌حال در دهک‌های پایین یعنی یک تا 3 تغییرات متوسط تعداد خانوارهای بدون شغل طی سال‌های 1390 تا 1402 روندی تقریبا ثابت را تجربه کرده است. در سایر دهک‌ها نیز این شاخص روندی افزایشی داشته که پیام مثبتی را نمایندگی نمی‌کند.
همچنین درآمد مشاغل آزاد در دهک‌های اول تا سوم نیز تغییرات روبه رشدی نداشته که این موضوع می‌تواند ناشی از ناپایداری مشاغل ایجاد شده از طریق سیاست‌های حمایتی باشد.
چرا سیاست‌های حمایتی و تسهیلات اشتغال‌زایی به اهداف مدنظر نرسیدند؟
براساس آنچه که مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش خود به آن اشاره داشته نظام حکمرانی در میزان جذب منابع تنها موفقیت داشته اما در مقابل در تحقق اهداف که رفع محرومیت و توانمندسازی است شکست خورده است. یکی از دلایل اصلی که سیاست مذکور به هدف خود نرسیده این است که منابع بدون ارزیابی عملکرد و براساس چانه‌زنی سیاسی توزیع می‌شوند و همچنین بازاریابی، آموزش، مشاوره شغلی و شناسایی درست گروه‌های هدف مغفول مانده است. از طرف دیگر ابزارها و زیرساخت‌های لازم برای اجرای درست این سیاست نیز فراهم نشده است.
بنابراین روی هم رفته علی‌رغم هدف‌گذاری، این سیاست در افزایش تعداد شاغلین دهک‌های پایین درآمدی اتفاق نیفتاده و به دلیل کیفیت پایین و ناپایداری مشاغل ایجاد شده، سطح درآمدهای حاصل از شغل در دهک‌های پایین درآمدی نسبت به سایر دهک‌ها پایین مانده است. در نهایت نیز رابطه معکوس میان شدت محرومیت و تخصیص منابع، نشان‌دهنده انحراف این سیاست از اهداف مدنظر و اثربخشی کم آن است.
البته اگر بخواهیم نکته‌ای فزون‌تر بر گزارش بال پژوهشی مجلس اضافه کنیم این است که زیرساخت ایجاد اشتغال در کشور صرفا از رهگذر سیاست‌های حمایتی و تسهیلات تکلیفی عبور نمی‌کند و لازم است تا زیرساخت‌های تجاری و اقتصادی کافی که از جمله آن‌ها در شرایط کنونی می‌توان به رفع تحریم و محاصره دریایی اشاره کرد فراهم آید.
