3 گام پیشنهادی جواد ظریف و علی نصری برای پیشبرد دیپلماسی تمدنی | بزرگ‌ترین خطر زمانه ما، قدرتی است که هیچ‌یک از معیارها را به رسمیت نمی‌شناسد

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از جماران، محمدجواد ظریف وزیرخارجه پیشین و رییس اندیشکده پایاب به همراه علی نصری معاون اندیشکده پایاب در مقاله مشترکی که در سایت پایاب منتشر شد، به توضیح ابعاد و چرایی نیاز به «دیپلماسی تمدنی» برای جهان امروز پرداخته و نوشتند:

در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش بابل را فتح کرد؛ اما پس از ورود به شهر، نه خدایان آن را از جایگاه خود برکند و نه در آیین‌های مردم آن دست برد. بلکه فرمان داد پیکره‌ها را به پرستشگاه‌هایشان بازگردانند و کسانی را که از سرزمین‌های خود به تبعید برده شده بودند، به خانه‌هایشان بازگرداند. این اقدامات در استوانه‌ای گِلی از دوران فرمانروایی او ثبت شده است که امروزه در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل کوروش را «برگزیده خداوند» خواند و گزنفون، نویسنده آتنی، او را الگویی از فرمانروایی دانست که نه از راه ترساندن مردم، بلکه با عدالت و دادگری، فرمان‌برداری و وفاداری آنان را به دست می‌آورد.

نزدیک به سه قرن بعد، آشوکا، امپراتور هند، در پی کشتار هولناک جنگ کالینگا از کرده خود پشیمان شد. او فرمان‌هایی را بر سنگ حک کرد و در آن‌ها فرمانروایان را به خویشتن‌داری، پرهیز از خشونت و احترام به پیروان دیگر ادیان فراخواند.

البته هر یک از این روایت‌ها از منظری متفاوت به پادشاهی و فرمانروایی می‌نگریستند. استوانه کوروش در خدمت پادشاهی بود که فرمان صدور آن را داده بود؛ پیامبر عبری از فرمانروایی سپاسگزار بود که به قوم او یاری رسانده بود؛ و گزنفون نیز تصویری آرمانی از کوروش ترسیم می‌کرد. بااین‌همه، درست همین تفاوت دیدگاه‌هاست که هم‌صدایی آن‌ها را معنادارتر می‌سازد. بابلی‌ها، عبرانیان، یونانیان و هندیان نه خدایان مشترکی داشتند و نه به قدرت سیاسی مشترکی وفادار بودند؛ اما هرگاه می‌خواستند فرمانروایی را بستایند، بر ویژگی مشترکی تأکید می‌کردند: قدرتی که مرزهای خود را می‌شناسد و در برابر دیگران احساس مسئولیت می‌کند.

این هم‌صدایی از سرچشمه‌ای مشترک در وجدان انسانی حکایت دارد؛ وجدانی که بر حرمت و کرامت انسان، اهمیت عدالت و مسئولیت نیرومندان در برابر ضعیفان تأکید می‌کند. تمدن‌ها در زبان، باورها و آداب‌ورسوم با یکدیگر تفاوت دارند، اما در ژرفای سنت‌های خود بارها به چنین دریافت مشترکی رسیده‌اند. قرآن کریم نیز تنوع زبان‌ها و رنگ‌های انسان‌ها را از نشانه‌های قدرت و حکمت الهی می‌شمارد و یادآور می‌شود که انسان‌ها به ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون تقسیم شده‌اند تا یکدیگر را بشناسند. زبان‌ها، با وجود تفاوت در آوا و ساختار، همگی توانایی بیان نیازها و ارزش‌های مشترک انسانی را دارند.

این میراث مشترک در جهان امروز اهمیتی دوچندان یافته است؛ زیرا وارد دوران پساقطبی شده‌ایم. قدرت دیگر در انحصار چند دولت یا قطب سیاسی نیست، بلکه میان مناطق جغرافیایی، بازارها، فناوری‌ها، شبکه‌ها و روایت‌های همگانی پخش شده است. بازیگران اصلی نظام جهانی ناگزیرند هم‌زمان با یکدیگر همکاری و رقابت کنند. در چنین شرایطی، هیچ قدرتی نمی‌تواند به‌تنهایی بر دیگران فرمان براند. ازاین‌رو، چگونگی رفتار صاحبان قدرت بیش از هر چیز به معیارهایی که برای خود می‌پذیرند و به میزان پایبندی آنان به پاسخ‌گویی و خویشتن‌داری بستگی دارد.

نگاه کانونی ما را می‌توان در چند گزاره خلاصه کرد: قدرت زمانی مسئولانه است که صاحبان آن بتوانند اقدامات خود را برای کسانی که از آن تأثیر می‌پذیرند توضیح دهند و توجیه کنند؛ نیرویی که به کار می‌گیرند با هدف مورد نظرشان متناسب باشد؛ و عملکرد خود را بر اساس معیارهایی بسنجند که تنها برای تأمین منافع خویش وضع نکرده‌اند. بزرگ‌ترین خطر زمانه ما، قدرتی است که هیچ‌یک از این معیارها را به رسمیت نمی‌شناسد. قانون برای مهار چنین قدرتی ضروری است، اما به‌تنهایی کفایت نمی‌کند. آنچه در کنار قانون به آن نیاز داریم، خرد و بینشی است که هر تمدن در بستر سنت‌های خود پرورانده است. پیشنهاد ما این است که هر تمدن نخست به میراث خویش رجوع کند و سپس دستاوردهای این بازنگری را با دیگران به اشتراک بگذارد. ما این رویکرد را «دیپلماسی تمدنی» می‌نامیم.

در برابر این میراث مشترک، نظریه‌ای رقیب قرار دارد که در پایتخت‌های غربی نفوذ فزاینده‌ای یافته و تازه‌ترین و صریح‌ترین صورت‌بندی آن ماه گذشته، در تپه پنیکس آتن و در برابر چشم‌انداز آکروپولیس، از سوی وزیر امور خارجه ایالات متحده مطرح شد. این نظریه بر سه ادعا استوار است: نخست، افول غرب ناشی از شرمندگی آن از گذشته و استفاده‌های پیشین از قدرت خویش است؛ دوم، عظمت و بزرگی در نپذیرفتن هرگونه محدودیت است؛ و سوم، افتخار، شرافت، وظیفه و قهرمانی ارزش‌هایی نیستند که همه ملت‌ها به یک اندازه از آن‌ها برخوردار باشند. او راهکار خود را چنین بیان کرد که تمدن غرب باید از این پس قدرت خود را بدون عذرخواهی، پوزش یا پذیرش محدودیت اعمال کند.

ادعای نخست، کارنامه غرب در دهه‌های اخیر را وارونه جلوه می‌دهد. قدرت‌های غربی بارها از توان خود استفاده کرده‌اند، بی‌آنکه خود را چندان ملزم به پاسخ‌گویی بدانند یا محدودیت جدی‌ای برای عملکردشان قائل شوند. بنابراین، دعوت به کنار گذاشتن عذرخواهی در عمل چیزی جز تأیید و تداوم همان رویه‌ای نیست که پیش‌تر نیز وجود داشته است. بازنگری صادقانه در گذشته و پذیرش خطا نه نشانه ضعف، بلکه از مهم‌ترین ظرفیت‌های جوامع آزاد برای اصلاح اشتباهات خویش است. قدرتی که هرگز بابت اقدامات خود عذرخواهی نمی‌کند، در واقع امکان آموختن از خطاهایش را نیز از خود سلب می‌کند.

ادعای دوم نیز با درک درست از سرچشمه فکری‌ای که به آن استناد می‌کند، سازگار نیست. این نظریه برای توجیه دیدگاه خود به مفهوم یونانی «توموس» متوسل می‌شود؛ نیرویی درونی که با غرور، شور، شهامت و میل به اثبات قدرت پیوند دارد و انسان را به فراتر رفتن از مرزها و محدودیت‌ها برمی‌انگیزد. گاه مدافعان این دیدگاه تأکید می‌کنند که مقصودشان از چنین روحیه‌ای، کنجکاوی، اکتشاف و پیشرفت علمی است. اما اگر به شخصیت‌هایی بنگریم که این سنت تاریخی به آن‌ها ارجاع می‌دهد، با فاتحانی چون اسکندر، سزار، شارلمانی و کورتس روبه‌رو می‌شویم؛ چهره‌هایی که بیش از هر چیز با کشورگشایی و فتح سرزمین‌های دیگر شناخته می‌شوند.

یونانیان خود نیز توموس را نیرویی نمی‌دانستند که باید بی‌قیدوشرط رها شود. از دیدگاه آنان، این نیروی پرشور باید تحت هدایت عقل قرار گیرد. افلاطون نیروی خروشان روح انسان را متحد طبیعی عقل می‌دانست؛ اما هشدار می‌داد که اگر این نیرو جای عقل را بگیرد و خود به فرمانروای انسان تبدیل شود، به میلی سیری‌ناپذیر برای سلطه‌جویی می‌انجامد؛ میلی که چه‌بسا در پوشش افتخار و شرافت ظاهر شود. تراژدی‌های یونانی نیز سرشار از شخصیت‌هایی‌اند که از پذیرش هرگونه محدودیتی سر باز می‌زنند و سرانجام قربانی همان سرکشی و خودبزرگ‌بینی می‌شوند.

تاریخ نیز این هشدار را تأیید می‌کند. خشایارشا در واکنش به آتش‌سوزی سارد، آکروپولیس را به آتش کشید و حدود یک‌ونیم قرن بعد، اسکندر در اقدامی تلافی‌جویانه تخت جمشید را سوزاند. آتشی که در یک سوی تاریخ برای انتقام برافروخته شده بود، بهانه‌ای برای آتش‌افروزی در سوی دیگر شد؛ گویی هر آتش، مجوزی برای افروختن آتشی دیگر بود. آنچه در روایت فاتحان زنجیره‌ای از قهرمانی‌ها و پیروزی‌ها جلوه می‌کند، از منظر قربانیان چیزی جز رشته‌ای از شهرهای سوخته نیست.

ادعای سوم نیز با نگاهی به سنت‌های بزرگ تمدنی جهان بی‌اعتبار می‌شود. در فرهنگ ایرانی، «پهلوان» کسی است که نیروی خود را در خدمت عدالت قرار می‌دهد و بی‌دلیل دست به شمشیر نمی‌برد. در سنت «فتوت» نیز شرافت، پیش از هر چیز، به معنای تسلط بر خویشتن است. اروپا سنت «جوانمردی» را پرورانده، ژاپن از آیین «بوشیدو» برخوردار است، فرهنگ عربی بر «مروت» تأکید می‌کند، در سنت اسلاوی از «بوگاتیر» سخن گفته می‌شود و در چین مفهوم «شیا» جایگاهی ویژه دارد. هر یک از این سنت‌ها، به زبان و بیان خاص خود، بر مسئولیت‌پذیری و خویشتن‌داری صاحبان قدرت تأکید می‌کنند.

البته این اصول در طول تاریخ بارها نقض شده‌اند؛ اما اهمیت آن‌ها در انتظاری مشترک نهفته است که از صاحبان قدرت دارند: قدرت به‌خودی‌خود فضیلت نیست و تنها زمانی شایسته احترام است که مهار شود، در خدمت عدالت قرار گیرد و خیر عمومی را مدنظر داشته باشد. هیچ ملت یا تمدنی نمی‌تواند مدعی شود که این ارزش‌ها تنها به آن تعلق دارند و دیگران از آن‌ها بی‌بهره‌اند.

این بحث تنها به تاریخ اندیشه و اخلاق محدود نمی‌شود؛ پیامدهای آن را می‌توان به‌روشنی در تحولات امروز نیز مشاهده کرد. ایران در کمتر از یک سال، دو بار در شرایطی هدف حمله قرار گرفت که در حال مذاکره بود: در خرداد ۱۴۰۴، حملات تنها دو روز پیش از گفت‌وگوهای برنامه‌ریزی شده صورت گرفت؛ و در اسفند همان سال، حمله دیگری تنها دو روز پس از آن انجام شد که میانجی مذاکرات از پیشرفت چشمگیر گفت‌وگوها خبر داده بود. حق دفاع از خود تنها در برابر حمله مسلحانه قبلی قابل استناد است و نه مجوزی برای خاموش کردن دیپلماسی از طریق بمباران و مسدود کردن مسیر گفت‌وگو.

غزه ویران شده است و پیشنهادهایی برای تصرف سرزمین آن و بیرون راندن ساکنانش به صورت علنی مطرح شده‌اند؛ این در حالی است که دیوان بین‌المللی دادگستری حق مردم فلسطین برای تعیین سرنوشت خود را به رسمیت شناخته است. قضات دیوان کیفری بین‌المللی و یکی از گزارشگران ملل متحد نیز به دلیل انجام وظایف خود هدف تحریم قرار گرفته‌اند. در ونزوئلا، رئیس‌جمهور این کشور دزدیده شده است و درباره نفت آن چنان سخن گفته می‌شود که گویی غنیمتی است که می‌توان آن را به کشور دیگری واگذار کرد.

هر یک از این اقدامات، هزینه توسل به اقدام بعدی را کاهش می‌دهد. دولت‌هایی که شاهد چنین روندی هستند، به‌تدریج به این نتیجه می‌رسند که در جهانی که قدرتمندان می‌توانند قواعد را به دلخواه خود کنار بگذارند، تنها توسل به زور است که امنیت آن‌ها را تضمین می‌کند.

زبان و روایت‌هایی که برای توصیف جهان به کار می‌بریم، تنها واقعیت را بازتاب نمی‌دهند؛ آن‌ها می‌توانند زمینه‌ساز اقداماتی شوند که در ادامه به وقوع می‌پیوندند؛ چرا که زبان، پیشاپیش تعیین می‌کند چه کسانی در برابر چه کسانی مسئول و پاسخ‌گو هستند. هنگامی که نیروهای اسرائیلی خود را برای ورود به غزه آماده می‌کردند، بنیامین نتانیاهو از سربازان خواست آنچه را «عمالقه» با آنان کرده بودند به یاد آورند؛ اشاره‌ای به دشمنی در روایت کتاب مقدس که باید به‌کلی نابود شود. آفریقای جنوبی این اظهارات را به دیوان بین‌المللی دادگستری ارائه کرد و آن‌ها را نشانه‌ای از قصد نسل‌کشی دانست.

در پس چنین زبانی، همان پیش‌فرض خطرناکی نهفته است که در ادعای سوم نظریه رقیب نیز دیده می‌شود: اینکه برخی ملت‌ها از بنیاد بیرون از دایره کسانی قرار می‌گیرند که صاحبان قدرت خود را در برابر آنان مسئول و پاسخ‌گو می‌دانند. این نگرش جهان را به دو دسته تقسیم می‌کند: مردمانی که متمدن و شایسته حمایت و احترام تلقی می‌شوند، و مردمانی که گویی از دایره انسانیت و شایستگی خارج شده‌اند. هنگامی که ملتی در دسته دوم جای می‌گیرد، مهاجم دیگر خود را ملزم به توجیه اقداماتش نمی‌بیند؛ غیرنظامیان آن ملت از حمایت محروم می‌شوند و نابودی آنان نه به‌عنوان جنایت، بلکه در قالب ضرورتی اجتناب‌ناپذیر جلوه داده می‌شود. چنین مرزبندی‌ای پاسخ‌گویی را از میان می‌برد و راه را برای توجیه خشونتی بی‌پایان هموار می‌کند. آموزه‌های ادیان درست در نقطه مقابل این نگرش قرار دارند: تورات به دوست داشتن غریبه فرمان می‌دهد و قرآن کریم می‌آموزد که هر کس انسانی بی‌گناه را بکشد، گویی همه بشریت را کشته است.

امروز همین روند خطرناک انسانیت‌زدایی علیه یک ملت و یک تمدن به کار گرفته شده است. در ۱۲ فروردین ۱۴۰۵، رئیس‌جمهور ایالات متحده تهدید کرد که ایران را «به عصر حجر، جایی که به آن تعلق دارد» بازخواهد گرداند و وعده داد همه نیروگاه‌های برق این کشور را هدف قرار دهد. حقوق بین‌المللی بشردوستانه حمله به اهداف غیرنظامی و تهدیدهایی را که با هدف ایجاد وحشت در میان غیرنظامیان صورت می‌گیرند، ممنوع می‌کند. حمله‌ای فراگیر به زیرساخت‌های حیاتی زندگی مدرن، زندگی ده‌ها میلیون انسان را با پیامدهای ویرانگر روبه‌رو خواهد کرد.

اما عبارت «جایی که به آن تعلق دارد» فراتر از یک تهدید نظامی است. این عبارت حاوی داوری‌ای تحقیرآمیز درباره یک ملت و تمدن است؛ گویی آن ملت شایستگی برخورداری از دستاوردهای زندگی مدرن را ندارد و باید به گذشته‌ای ابتدایی بازگردانده شود. حال آنکه شهرنشینی در سرزمین ایران بیش از سه هزار سال پیش از ساخت پارتنون سابقه دارد و مردم این سرزمین در طول بیست‌وپنج قرن، تجربه دولت‌داری و اسناد مربوط به آن را ثبت و حفظ کرده‌اند.

اختلاف میان دو دولت را می‌توان از راه مذاکره و توافق حل‌وفصل کرد؛ زیرا هر یک از دو طرف ممکن است در زمانی به این جمع‌بندی برسد که به اندازه کافی به خواسته‌های خود دست یافته و زمان پایان دادن به منازعه فرا رسیده است. اما جنگی که نه علیه یک دولت، بلکه علیه یک تمدن اعلام شود، نقطه پایانی ندارد. در چنین جنگی، گویی تنها محو طرف مقابل می‌تواند هدف نهایی را محقق سازد. کسانی که از این زبان و روایت بهره می‌گیرند، تنها درباره احتمال وقوع درگیری هشدار نمی‌دهند؛ آنان خود در شکل‌گیری و تشدید همان درگیری نقش دارند.

تجربه چند دهه اخیر نشان داده است که چنین رویکردی با واقعیت جهانی که قدرت در آن پراکنده شده است، سازگاری ندارد. برتری نظامی به مشروعیت سیاسی نمی‌انجامد؛ تحریم و اجبار ثبات ایجاد نمی‌کنند؛ و تضمین‌های امنیتی قدرت‌های خارجی نمی‌توانند جایگزین توافق‌ها و ترتیباتی شوند که همسایگانی که ناگزیر از همزیستی‌اند، باید خود به آن دست یابند.

دوران پساقطبی خود به خود به صلح منتهی نمی‌شود. این دوران، مسئولیت بیشتری بر دوش همه صاحبان قدرت می‌گذارد و در عین حال، هزینه شانه خالی کردن از این مسئولیت را نیز افزایش می‌دهد.

قانون برای جلوگیری از چنین وضعی پدید آمده است و دفاع از آن ضرورتی انکارناپذیر دارد. بااین‌حال، در بیشتر ادوار تاریخ، یا قانونی وجود نداشت یا نظام‌های حقوقی در شکل‌های ابتدایی و محدود خود عمل می‌کردند. در چنین شرایطی، فضیلت تا حد امکان خلأ قانون را پر می‌کرد و به مهار قدرت یاری می‌رساند. خویشتن‌داری فرمانروا، درستکاری قاضی، پایبندی جنگاور به اصول اخلاقی و این انتظار که قدرتمندان نیز در برابر معیاری فراتر از منافع خود پاسخ‌گو باشند، خلأهایی را جبران می‌کردند که قوانین و مقررات به‌تنهایی از پر کردن آن‌ها ناتوان بودند.

با گسترش و تکامل نظام‌های حقوقی، این تصور قوت گرفت که قانون به‌تنهایی قادر است تمام بار حفظ نظم و مهار قدرت را بر دوش بکشد. در نتیجه، فضیلت به‌تدریج از زبان و گفتمان عمومی کنار رفت و از صاحبان قدرت نیز کمتر انتظار می‌رفت که رفتار خود را با چنین معیارهایی بسنجند.

امروز به‌روشنی دریافته‌ایم که این تصور نادرست بوده است. قانون در همه‌جا به یک اندازه اجرا نمی‌شود؛ قدرتمندان می‌توانند آن را به سود خود تفسیر کنند یا از اجرای آن سر باز زنند؛ و اصول کلی حقوقی نیز همواره پاسخ روشنی برای موقعیت‌های پیچیده و دشوار فراهم نمی‌آورند. قانون از بیرون قدرت را محدود می‌کند، اما اثربخشی آن در نهایت به منش و گرایش درونی کسانی بستگی دارد که قدرت را در اختیار دارند.

ما این منش و گرایش را «زمامداری فضیلت‌مدار» می‌نامیم. مقصود، پرورش عادتی در صاحبان قدرت است که آنان را وادارد پیش از هرگونه اعمال قدرت، خود را در برابر چند پرسش اساسی پاسخ‌گو بدانند: آیا اقدامی که در پیش داریم با هدفی که دنبال می‌کنیم تناسب دارد؟ آیا می‌توانیم آن را برای کسانی که از پیامدهایش تأثیر می‌پذیرند توجیه کنیم؟ و اگر رقیب ما همین اقدام را انجام می‌داد، آیا آن را می‌پذیرفتیم؟

قانون به‌تنهایی قادر نیست چنین عادتی را در صاحبان قدرت ایجاد کند؛ اما بدون وجود این خصلت درونی، خود قانون نیز به‌درستی عمل نخواهد کرد. آنچه نسل‌های پیشین تا اندازه‌ای از طریق سنت، عرف و تربیت اخلاقی تأمین می‌کردند، امروز باید آگاهانه و با اراده خود به عرصه عمومی بازگردانیم.

سنت‌هایی که می‌توانند چنین منش و عادتی را پرورش دهند، هنگام شکل‌گیری نظم جهانی کنونی کمتر مورد توجه قرار گرفتند؛ حال آنکه این سنت‌ها به هیچ منطقه یا تمدن خاصی محدود نیستند. تمدن‌های شرق و غرب، در پی قرن‌ها تجربه امپراتوری‌ها، جنگ‌ها و فجایع تاریخی، آموزه‌های ژرفی درباره شیوه درست فرمانروایی و مسئولیت صاحبان قدرت پدید آورده‌اند.

در ایران، آثاری که با عنوان «آینه‌های شاهان» یا اندرزنامه‌های فرمانروایی شناخته می‌شوند، عدالت را بنیاد حکومت می‌دانند. این آثار در دورانی که دادگاه یا مجلس مستقلی برای نظارت بر فرمانروا وجود نداشت، می‌کوشیدند از طریق تأکید بر معیارهای اخلاقی، قدرت او را مهار کنند. امام علی بن ابی‌طالب (ع) نیز در نامه خود به یکی از کارگزارانش یادآور می‌شود که مردم یا در دین با تو برادرند یا در آفرینش با تو برابر. در چین نیز منسیوس بر این باور بود که فرمانروایی که از خیرخواهی دست بکشد، حق فرمانروایی خود را از دست می‌دهد.

غرب نیز از میراثی غنی در این زمینه برخوردار است. فلسفه یونان، عدالت و اعتدال را معیار سنجش فرمانروایان می‌دانست. سیسرون معتقد بود حاکمان قدرت را به امانت از مردمی در اختیار دارند که وظیفه خدمت به آنان را بر عهده گرفته‌اند. سنت جوانمردی قرون وسطی، حمایت از ضعیفان را از وظایف جنگاور می‌شمرد و نظریه جنگ عادلانه، از آگوستین تا آکویناس، برای استفاده از نیروی نظامی محدودیت‌های اخلاقی قائل بود.

در ژاپن، آیین ساموراییِ بوشیدو، شجاعت را با خویشتن‌داری و احساس مسئولیت در برابر دیگران پیوند می‌داد. در میان اسلاوها، بوگاتیرِ حماسه‌های مردمی قهرمانی بود که نیروی خود را در خدمت خیر عمومی به کار می‌گرفت. ولادیمیر مونوماخ، شاهزاده روس در قرن دوازدهم، نیز به پسرانش سفارش می‌کرد که از ضعیفان حمایت کنند و از گرفتن جان انسان‌ها بپرهیزند.

با وجود تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی، پیام همه این آموزه‌ها به یکدیگر نزدیک است: قدرت تنها زمانی مشروعیت دارد که در خدمت خیر عمومی قرار گیرد و صاحبان آن خود را در برابر معیاری فراتر از منافع و خواسته‌های خویش مسئول بدانند. دیپلماسی تمدنی به همه این میراث‌ها نیاز دارد؛ نه تنها برای ادای احترام به گذشته، بلکه به دلیلی سراسر عملی. هر نظم سیاسی برای بقا و پایداری به پذیرش و همراهی مردمی نیاز دارد که قرار است تحت قواعد آن زندگی کنند. اگر مردم نتوانند ارزش‌ها و تجربه‌های خود را در قواعد حاکم بر زندگی‌شان بازشناسند، آن قواعد ناگزیر باید بر آنان تحمیل شوند؛ و نظمی که بر تحمیل استوار باشد، برای حفظ خود همواره به زور متوسل خواهد شد.

پیشنهاد ما این است که دیپلماسی تمدنی در سه گام پیش برود؛ گام‌هایی که هر یک بر دستاورد گام پیشین استوارند و شناخت مسئولیت را به سیاست و عمل پیوند می‌دهند. ۱. نخست به درون بنگریم

هر تمدن باید به میراث خود رجوع کند و بپرسد قدرت، مسئولیت و شرافت در آن چه معنایی دارند و چه تعهداتی بر دوش صاحبان قدرت می‌گذارند. دانشگاه‌ها، فرهنگستان‌ها و پژوهشگران دینی باید این آموزه‌ها را آزادانه و به‌صورت نظام‌مند بررسی کنند و نتایج پژوهش‌های خود را در دسترس عموم قرار دهند. بیشتر سنت‌های تمدنی تاکنون کمتر از این منظر به بازشناسی و ارزیابی خود پرداخته‌اند و بی‌تردید، چنین بازنگری‌هایی آموزه‌هایی فراتر از انتظار آشکار خواهد کرد. 2. میراث‌ها را در کنار هم بگذاریم و مقایسه کنیم

در گام بعد، دستاوردهای این پژوهش‌ها باید در قالب گروه‌های کاری مشترک گردآوری و بررسی شوند. این گروه‌ها باید مأموریتی روشن و عملی داشته باشند: تدوین بیانیه‌ای کوتاه درباره اصول مشترک استفاده از زور و مسئولیت‌های صاحبان قدرت. آموزه‌های اخلاقی و آیین‌هایی که در سنت‌های گوناگون به آن‌ها اشاره کردیم، در بنیاد خود هم‌سانی‌ها و هم‌سویی‌هایی بسیار فراتر از تفاوت‌های ظاهری‌شان دارند. هدف آن است که مسئولیتی را که روزگاری از یک پهلوان یا جنگاور انتظار می‌رفت، به سطح دولت‌ها و رفتار سیاسی نیز گسترش دهیم. ۳. این اصول را به کار ببندیم و داوری دیگران را بپذیریم

دولت‌ها باید توضیح دهند که این اصول چگونه در تصمیم‌ها و رفتارهایشان بازتاب می‌یابند و بپذیرند که عملکردشان بر اساس معیارهایی سنجیده شود که از میراث تمدنی خودشان برگرفته‌اند. مزیت این رویکرد آن است که داوری را از بیرون بر یک کشور تحمیل نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد قدرتی که بی‌دلیل شمشیر می‌کشد، پیش از هر چیز در برابر معیارهای اخلاقی و تاریخیِ خود مردود است. چنین داوری‌ای را دشوارتر می‌توان با این بهانه کنار گذاشت که دیگران آن را تحمیل کرده‌اند.

ایران می‌تواند بپذیرد که رفتار خود را با معیار پهلوانی بسنجد و از دیگران نیز دعوت ‌کند عملکردش را بر اساس همین معیار ارزیابی کنند. همه قدرت‌ها باید چنین کنند؛ چه دوستان و چه رقیبان. البته هر کشوری باید پیش از هر چیز این معیارها را درباره خود و متحدانش به کار گیرد.

به ابتکار ایران، سازمان ملل متحد سال ۲۰۰۱ را «سال گفت‌وگوی تمدن‌ها» نام‌گذاری کرد. از سال ۲۰۰۵ نیز «ائتلاف تمدن‌های سازمان ملل متحد» به‌عنوان مجمعی پایدار برای پیشبرد این گفت‌وگو فعالیت کرده است. این ابتکارها فرصتی فراهم آوردند تا تمدن‌ها با یکدیگر سخن بگویند و صدای هم را بشنوند. پیشنهاد ما می‌کوشد یک گام فراتر برود و برای این گفت‌وگو مأموریتی مشخص، عملی و نتیجه‌محور تعریف کند.

استوانه کوروش، با آنکه اثری کوچک است، میراث تمدنی قدیمی و عظیم است ماندگاری یک اثر تاریخی نه به ‌خودی ‌خود سند برتری یک تمدن است و نه برای هیچ ملتی حق فرمانروایی بر دیگران ایجاد می‌کند. اهمیت چنین آثاری در یادآوری حقیقتی است که تمدن‌های گوناگون، در دوره‌های مختلف تاریخ، بارها به آن رسیده‌اند؛ قدرت تنها به دلیل برخورداری از آن شایسته احترام نیست؛ آنچه به قدرت اعتبار و مشروعیت می‌بخشد و آن را سزاوار احترام می‌کند، به‌کارگیری مسئولانه آن است.

  همچنین بخوانید ظریف: اختلافات علنی بر سر تفاهم‌نامه اسلام آباد به‌سرعت از چارچوب مذاکرات فراتر رفت | برجام مهم‌ترین دوره تعامل دیپلماتیک میان واشنگتن و تهران بود روایت جدید از روزی که ظریف فریاد زد «هرگز یک ایرانی را تهدید نکنید» | موگرینی: فشار و تهدید نمی‌تواند در برابر ایران نتیجه‌بخش باشد | مشکل مذاکرات فعلی، نبود شفافیت درباره دامنه مذاکره و اهداف آمریکا است پشت پرده سفر الزیدی به تهران اظهارات جدید وزیر خارجه آلمان درباره برنامه هسته ای ایران