اهمیت میراث فرهنگی ناملموس
«علی دارابی»، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی، در این مراسم با تأکید بر جایگاه میراث فرهنگی ناملموس در تداوم هویت ایرانی گفت «معرفی ایران فرهنگی و تمدنی، راهکار مؤثر مقابله با ایران‌هراسی است.»
او با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی ایران افزود «ایران عزیز بیش از ۷ هزار سال پیشینه تمدنی و بیش از یک میلیون اثر تاریخی دارد، اما از سال ۱۳۱۰ که ثبت آثار تاریخی آغاز شده، تاکنون تنها حدود ۴۳ هزار اثر به ثبت رسیده است.»
دارابی درباره گستره آثار تاریخی کشور گفت «ایران دارای حدود ۲۳ هزار محوطه و تپه تاریخی، ۱۴ هزار بنای تاریخی و ۸۳۳ موزه است و از همین رو همواره تأکید کرده‌ام که ایران یک “موزه بدون سقف” است، چراکه هر گوشه این سرزمین سرشار از گنجینه‌ها و دارایی‌های تاریخی و فرهنگی است.» ایران در جایگاه چهارم جهانی میراث ناملموس
قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی درباره جایگاه ایران در ثبت جهانی آثار ملموس و ناملموس گفت «ایران با ثبت ۳۰ اثر در چهار سایت میراث جهانی، در زمره ۱۰ کشور نخست جهان در حوزه میراث ملموس و طبیعی قرار دارد. همچنین در حوزه میراث فرهنگی ناملموس، با تلاش همکاران و مشارکت کشورهای دیگر، تعداد آثار ثبت‌شده ایران از جایگاه هفتم به رتبه چهارم جهانی ارتقا یافته است.»
او با بیان اینکه فلسفه فعالیت «یونسکو» رقابت میان کشورها نیست، گفت «با وجود ظرفیت‌های کم‌نظیر ایران، به دلایل تاریخی، از جمله شرایط جنگ و انقلاب و همچنین برخی رویکردهای مدیریتی در دوره‌های گذشته، در زمینه ثبت جهانی آثار با عقب‌ماندگی‌هایی مواجه بوده‌ایم. امروز برای سال‌های آینده نیز پرونده‌های متعددی در نوبت ثبت داریم و این موضوع مسئولیت ما را برای شناسایی، مستندسازی و معرفی میراث کشور سنگین‌تر می‌کند.» میراث فرهنگی و تداوم هویت ایرانی
دارابی گفت «زبان و ادبیات فارسی از ارکان اصلی فرهنگ ایرانی است و در کنار آن، دین و تمدن اسلامی به‌عنوان دو مؤلفه مهم در استمرار هویت ایرانی نقش داشته‌اند. یکی از جلوه‌های برجسته هنر و دانش نیاکان ما، شیوه مدیریت آب و نظام آبیاری و قنات ایرانی است. ایرانیان در مواجهه با شرایط اقلیمی و کویری، تهدید کم‌آبی را به فرصتی برای توسعه و آبادانی تبدیل کردند و نظام قنات و کشاورزی نه‌تنها زمینه‌ساز عمران کشور شد، بلکه به تاب‌آوری جوامع ایرانی در طول تاریخ کمک کرد.» مرکز میراث ناملموس تهران و دیپلماسی فرهنگی
قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی، فعالیت «مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی» را که در تهران مستقر است، فرصتی برای معرفی میراث فرهنگی ایران و توسعه همکاری‌های بین‌المللی دانست و گفت «این مرکز که در چارچوب مراکز مقوله دوم تحت حمایت یونسکو فعالیت می‌کند و ۲۴ کشور را در حوزه مأموریت خود پوشش می‌دهد، موقعیتی استثنایی برای دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران فراهم کرده است.» میراث آب، پیوند دانش نیاکان با آینده
«آتوسا مومنی»، رئیس مرکز میراث ناملموس کشور، با تأکید بر اهمیت احیای دانش بومی مدیریت آب، میراث زنده آب را ظرفیتی برای مقابله با بحران کم‌آبی، تقویت تاب‌آوری جوامع و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای دانست. از نگاه او، آب نخستین لبخند آفرینش بر چهره زمین و سرچشمه شکل‌گیری تمدن‌هاست. انسان در هم‌نشینی دیرینه با آب آموخته است که از نیاز، دانش بیافریند، از محدودیت، تدبیر بجوید و با مشارکت، عدالت و همزیستی با طبیعت را شکل دهد.
او با اشاره به نام‌گذاری ۱۷ اکتبر به‌عنوان روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس گفت «این مناسبت فرصتی برای تبدیل پاسداری از میراث ناملموس از موضوعی تخصصی به مسئولیتی مشترک میان ملت‌هاست. امروز باید از خود بپرسیم چگونه دانش نیاکانی می‌تواند در روزگار بحران آب، تغییرات اقلیمی و تهدیدهای انسانی، به نیرویی برای سازگاری و تاب‌آوری تبدیل شود.»
رئیس مرکز میراث ناملموس کشور با بیان اینکه ایران سرزمین آموختن زیستن با آب است، افزود «ایرانیان در مواجهه با کم‌آبی، تنها در پی یافتن منابع آب نبودند، بلکه فرهنگی غنی برای شناخت، استحصال، ذخیره، تقسیم و پاسداری از آن آفریدند. قنات، آب‌انبار، باغ ایرانی و نظام میرابی از جلوه‌های برجسته این دانش و حکمت تاریخی هستند. قنات، پیمان بردباری نسل‌ها با نسل‌های آینده، آب‌انبار، خزانه دوراندیشی، میراب، نگهبان میزان و انصاف و باغ ایرانی، تجلی هم‌نوایی انسان و طبیعت است. در تمدن ایرانی، آب صرفاً موضوع مهندسی نبوده، بلکه موضوعی اخلاقی و اجتماعی به شمار می‌رفته است.»
او با تأکید بر ضرورت پاسداری از دانش و مهارت حاملان میراث آب گفت «اگر قنات کالبد میراث است، دانش مقنیان، مهارت نگهداری، قواعد حقابه و مشارکت مردمان، جان آن میراث محسوب می‌شود. کالبد را می‌توان مرمت کرد، اما اگر دانش و پیوند میان نسل‌های حامل آن گسسته شود، میراث از حیات خود تهی خواهد شد.» تجربه‌های بومی در مدیریت عادلانه آب
مومنی با اشاره به تجربه مناطق مختلف ایران در مدیریت منابع آب گفت «در استان سمنان، نظام تاریخی پارتقسیم آب بر پایه حقابه، مسئولیت‌های اجتماعی را سامان می‌داد و آب در کنار منابع‌طبیعی، اعتماد و عدالت اجتماعی را نیز در جامعه جاری می‌کرد.»
او با اشاره به تجربه جزیره قشم در هرمزگان افزود «پیوند دانش سنتی ذخیره آب باران با مشارکت مردمی و فناوری‌های نوین، نمونه‌ای ارزشمند از ظرفیت دانش بومی برای پاسخ‌گویی به نیازهای امروز است. در لارستان استان فارس نیز احیای برکه‌ها و آب‌انبارها به همت مردم و خیرین نشان می‌دهد که میراث زمانی پایدار می‌ماند که جامعه خود را صاحب دانش و شریک مسئولیت پاسداری از آن بداند.» پیوند توسعه دریامحور با هویت مردم
«علی عبدالعلی‌زاده»، نماینده رئیس‌جمهوری در هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور، با تأکید بر پیوند فرهنگ ایرانی با آب و دریا گفت «توسعه دریامحور صرفاً به معنای ساخت بندر، کشتی و گسترش صنایع دریایی نیست.»
او با اشاره به جایگاه آب در شکل‌گیری تمدن‌ها گفت «فرهنگ ایران و ایرانی فرهنگی آمیخته با آب، خاک و زندگی است. آب تا زمانی که جاری است، زندگی می‌آفریند و رود تا زمانی که روان است، راه می‌گشاید و سرانجام به دریا می‌پیوندد. تمدن‌ها نیز تا زمانی که در مسیر دانایی، نوآوری، همدلی و پیوند حرکت می‌کنند، زنده و ماندگار خواهند بود. میراث زمانی زنده است که در زندگی انسان‌ها جریان داشته باشد.»
عبدالعلی‌زاده میراث فرهنگی ناملموس را حافظه زنده ملت‌ها دانست و گفت «این میراث در آیین‌ها، روایت‌ها، دانش‌ها، هنرها، زبان‌ها و شیوه‌های زندگی جریان دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود، میراثی که با اندیشه و آفرینش هر نسل، برگ تازه‌ای بر آن افزوده می‌شود.» آب، ریشه تمدن و فرهنگ ایرانی
نماینده رئیس‌جمهوری در هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور درباره جایگاه آب در فرهنگ و تمدن ایران گفت «در سرزمین ایران، آب تنها مایه حیات نبوده، بلکه حرمت، خرد، آیین و فرهنگ بوده است. شیوه‌های خردمندانه تقسیم آب، آیین‌های باران‌خواهی و دانش دیرپای زیستن در سرزمین‌های خشک، گواه نبوغ مردمانی است که آموختند به‌جای ستیز با طبیعت، با شناخت، احترام و خرد در کنار آن زندگی کنند.»
او با اشاره به بحران‌های جهانی، از جمله کم‌آبی، تغییرات اقلیمی، آلودگی دریاها و فرسایش زیست‌بوم‌ها، افزود «بازخوانی میراث ناملموس آب تنها پاسداشت گذشته نیست، بلکه ضرورتی برای ساختن آینده است. آنچه نیاکان ما در هزاران سال همزیستی با آب آموخته‌اند، امروز بیش از هر زمان دیگری می‌تواند برای پاسداری از آینده زمین به کار آید.» میراث زنده آب و سازگاری اقلیمی
«حسن فرطوسی»، دبیرکل «کمیسیون ملی یونسکو در ایران»، بر اهمیت پاسداری از دانش بومی و آیین‌های مرتبط با آب تأکید کرد و درباره پیوند دیرینه تمدن‌ها با منابع آب گفت «تمدن‌های بزرگی همچون تمدن ایران، میان‌رودان و مصر باستان در کنار رودخانه‌ها و منابع آبی شکل گرفتند و در گذر زمان، نظام‌های پیچیده‌ای از دانش، مهارت، شیوه‌های معیشت، مدیریت آب و سازمان‌های اجتماعی و فرهنگی را پدید آوردند. در ایران، با توجه به تنوع اقلیمی و گستردگی مناطق خشک و نیمه‌خشک، آب همواره نقشی محوری در شکل‌گیری شیوه‌های زندگی، باورها، آیین‌ها، معماری و معیشت جوامع داشته است.»
او با اشاره به «کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس» گفت «در این کنوانسیون به‌جای مفهوم حفاظت به معنای تثبیت و نگهداری صرف، از مفهوم پاسداری استفاده شده است تا ماهیت زنده، پویا و در حال تحول این میراث مورد تأکید قرار گیرد.» «تیرگان»، میراث مشترک ایران و ارمنستان
فرطوسی با اشاره به پرونده مشترک ایران و ارمنستان برای ثبت آیین تیرگان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو گفت «آیین تیرگان نمونه ارزشمندی از همکاری فرهنگی دو کشور همسایه و هدیه مشترک ایران و ارمنستان به جهان برای پاسداشت آب و باران است.»
او با بیان اینکه این آیین در جوامع محلی ایران، از مازندران و گیلان گرفته تا جوامع تاتی، دیلمان و سنگسر، به شیوه‌های گوناگون تداوم یافته است، افزود «تیرگان علاوه بر بزرگداشت آب و باران، بستری برای شادی جمعی، گردهمایی، تعامل میان نسل‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی است.»
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، مشارکت زنان در برگزاری و تداوم آیین‌های فرهنگی را از ویژگی‌های مهم این میراث دانست و گفت «در بسیاری از جشن‌ها و آیین‌های ایرانی، نقش زنان در حفظ و انتقال سنت‌ها و تقویت همبستگی اجتماعی برجسته است.» دانش بومی آب و تاب‌آوری اقلیمی
او با اشاره به چالش‌های زیست‌محیطی جهان، از جمله تغییرات اقلیمی، کم‌آبی و افزایش آسیب‌پذیری جوامع در برابر بحران‌های محیطی، گفت «میراث فرهنگی ناملموس بازتاب رابطه تاریخی انسان با طبیعت و منبعی ارزشمند از دانش و تجربه‌هایی است که جوامع طی نسل‌ها برای سازگاری با محیط طبیعی خود توسعه داده‌اند.»
فرطوسی به شیوه‌های معیشت سنتی جوامع وابسته به تالاب‌ها، از جمله ماهیگیری و صنایع‌دستی مبتنی بر نی‌بافی، اشاره کرد و این تجربه‌ها را ظرفیتی برای تقویت جوامع محلی و تحقق اهداف توسعه پایدار دانست.
او درباره جایگاه دانش سنتی قنات در تمدن ایرانی گفت «قنات‌ها از نگاه یونسکو صرفاً سازه‌های مهندسی تاریخی نیستند، بلکه مجموعه‌ای از دانش فنی، باورهای فرهنگی و اجتماعی و مهارت‌های تخصصی را در خود جای داده‌اند که نشان‌دهنده توانایی انسان در سازگاری با شرایط اقلیمی و مدیریت منابع محدود آب است. امروز که تاب‌آوری سرزمین در برابر بحران‌ها و چالش‌های محیطی اهمیت بیشتری یافته است، باید میراث ناملموس را نه صرفاً یادگارهایی متعلق به گذشته، بلکه منابعی برای یادگیری، نوآوری و مواجهه با مسائل آینده بدانیم.» دانش ایرانیان در سازه‌های آبی
«محمود گلابچی»، چهره ماندگار معماری و مهندسی راه و ساختمان، با تأکید بر دانش ایرانیان در مدیریت و بهره‌برداری از منابع آب گفت «سازه‌های آبی تاریخی ایران، از مجموعه سازه‌های آبی شوشتر و قنات‌ها تا پل‌ها، باغ‌ها و فضاهای شهری، جلوه‌هایی ارزشمند از پیوند دانش، معماری، هنر و فرهنگ در تمدن ایرانی هستند. فرهیختگی و فرزانگی مردم ایران در حفظ آب، پاسداشت آن و بهره‌گیری درست از این منبع حیاتی، بخشی از افتخارات جهانی سرزمین ماست. آثار تاریخی مرتبط با آب نشان می‌دهند که نیاکان ما با دانش و دقتی چشمگیر، سازه‌هایی متناسب با شرایط طبیعی و نیازهای زندگی خود طراحی و ایجاد کرده‌اند.»
او درباره «مجموعه سازه‌های آبی تاریخی شوشتر» افزود «این مجموعه نمونه‌ای برجسته از شناخت ایرانیان از موضوعاتی همچون هیدرولوژی، ریاضیات، هندسه، مثلثات و جغرافیاست. در این سازه‌ها، دانش و هنر در کنار فناوری ساخت، تأمین، انتقال و توزیع آب قرار گرفته و مجموعه‌ای کم‌نظیر از دستاوردهای تمدنی را پدید آورده است. هریک از اجزای سازه‌های آبی شوشتر ویژگی‌های فنی و مهندسی ویژه‌ای دارند. این آثار نشان‌دهنده دقت و هوشمندی مردمانی است که توانسته‌اند مسیر آب را به‌درستی هدایت کنند و از آن برای مصارف گوناگون بهره ببرند.»
گلابچی به قنات به‌عنوان یکی دیگر از دستاوردهای ایرانیان در مدیریت منابع آب اشاره کرد و گفت «قنات‌ها نشان می‌دهند که چگونه ایرانیان با شناخت دقیق از طبیعت و شیب زمین، آب را از دامنه‌ها به دشت‌ها و مناطق دوردست منتقل می‌کردند، دستاوردی که در بسیاری از مناطق خشک و کم‌آب، زمینه‌ساز شکل‌گیری سکونت و تداوم زندگی بوده است.»
او در میان دیگر نمونه‌های معماری مرتبط با آب، از آثار تاریخی «طاق‌بستان»، باغ‌ها و فضاهای شهری تبریز و اصفهان و یخچال‌های سنتی مناطق کویری یزد نام برد و گفت «ایرانیان با بهره‌گیری هوشمندانه از عناصر طبیعی، امکان نگهداری آب و یخ را در شرایط اقلیمی دشوار فراهم می‌کردند. بادگیرها نیز با هدایت جریان هوا و عبور آن از روی آب، به ایجاد شرایط آسایش در فضاهای زندگی کمک می‌کردند.»
گلابچی در ادامه، از «سی‌وسه‌پل» و «پل خواجو» به‌عنوان نمونه‌هایی از پیوند معماری پل با زندگی شهری یاد کرد و گفت «سی‌وسه‌پل علاوه بر مسیر عبور وسایل نقلیه، مسیرهای پیاده‌رویی دارد که امکان حضور مردم را در کنار رودخانه فراهم می‌کند. پل خواجو نیز با برخورداری از فضای میانی، شاه‌نشین و پله‌های آجری در مجاورت آب، نمونه‌ای شاخص از تبدیل یک سازه ارتباطی به فضایی اجتماعی و شهری است، فضایی که خانواده‌ها می‌توانند در آن بنشینند، صدای آب را بشنوند و از حضور در کنار رودخانه لذت ببرند.»
او «میدان نقش جهان» اصفهان را نیز نمونه‌ای برجسته از طراحی فضای شهری با حضور آب، گیاه و معماری دانست. به گفته گلابچی، تناسبات میدان و قرارگیری بناهایی همچون «مسجد امام»، «مسجد شیخ لطف‌الله» و بازار در پیرامون آن، فضایی برای زندگی و گردهمایی مردم پدید آورده است. آب و طبیعت نیز در زیبایی و هویت این فضای شهری نقش مهمی دارند.
در پایان مراسم، جایزه میراث زنده آب به تجربه‌های موفق استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس تعلق گرفت. این تجربه‌ها به‌عنوان الگوهایی از مشارکت اجتماعی و نقش‌آفرینی جوامع محلی در پاسداری از منابع آب و انتقال دانش بومی به نسل‌های آینده معرفی شدند.
