باشگاه خبرنگاران جوان؛ الهام قبادی - مرتضی ادیب‌زاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران، با اشاره به آسیب‌های واردشده به بنا‌های تاریخی تهران در جریان جنگ اظهار کرد: ۶۷ بنای تاریخی تهران در جنگ دچار آسیب شدند که این آسیب‌ها در سطوح مختلف دسته‌بندی شده‌اند. شرایط جنگی ویژه بود و به‌صورت مستمر تشدید می‌شد، با این حال همکاران ما در تمام روز‌های جنگ در محل کار حضور داشتند و پیگیری امور را انجام می‌دادند.
وی افزود: عمده آسیب‌ها مربوط به مجموعه کاخ گلستان و سعدآباد بود. ۱۰ بنای ثبت ملی نیز بیش از ۷۰ درصد آسیب دیدند. برای مرمت این آثار، منابع مالی به میزان ۲.۷ همت در نظر گرفته شده است. به‌جز آسیب‌های واردشده به کاخ گلستان و سعدآباد، در برخی موارد تخریب‌ها جدی بود و تعدادی از بنا‌ها به آواربرداری نیاز داشتند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران ادامه داد: تلاش کردیم تمام اقدامات با نظر کارشناسی انجام شود و در این زمینه همه کارشناسان درگیر شدند. در کنار این موضوع، سایر فعالیت‌های مرتبط با شرح وظایف مجموعه نیز متوقف نشده است.
ادیب‌زاده درباره انتشار فهرست بنا‌های آسیب‌دیده نیز گفت: انتشار این فهرست نیازمند هماهنگی با وزارتخانه است؛ چراکه برخی از این بنا‌ها در محدوده‌های نظامی و انتظامی قرار دارند. تاکنون بخشی از مرمت‌ها نیز انجام شده و در تعدادی از این ۶۷ بنا، حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد اقدامات مرمتی پیش رفته است.
وی با اشاره به تفاوت میزان خسارت در بنا‌های مختلف بیان کرد: برای مثال، کاخ مرمر آسیب جزئی دید، اما کارگاه مرمت مجمع تشخیص مصلحت نظام تقریباً به‌طور کامل آسیب دید. سعی کردیم در انجام اقدامات عجله نکنیم و همه کارگاه‌های مرمتی تحت نظارت قرار دارند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به وضعیت موزه‌های استان گفت: اتفاق خوبی که در این دوره رخ داد، ادامه مستندسازی موزه‌ها بود. تنها موضوعی که متوقف شد، بازدید‌های عمومی بود و سایر فعالیت‌ها همچنان در حال انجام است.
ادیب‌زاده با بیان اینکه هیچ‌یک از آثار موزه‌ای در جریان جنگ آسیب ندیدند، اظهار کرد: پیش از آغاز جنگ، تمام اموال تاریخی و فرهنگی را به مخازن منتقل کردیم و خوشبختانه هیچ اثر موزه‌ای آسیب ندید. نمایشگاه چین نیز برگزار شد و آثار پس از پایان نمایشگاه به مخازن بازگشتند.
وی افزود: با همکاری یونسکو و پس از بازدید‌هایی که انجام شد، بلافاصله فرم‌های حفاظت اضطراری برای شش موزه اصلی تکمیل شد تا وضعیت حفاظتی این مجموعه‌ها به‌صورت دقیق مورد بررسی و پیگیری قرار گیرد.
ادیب‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود به اقدامات انجام‌شده در حوزه بافت‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: از نیمه دوم سال گذشته، در حوزه بافت تاریخی تهران و شهر‌هایی مانند دماوند و ورامین اقداماتی را آغاز کردیم. در همین راستا، تفاهم‌نامه‌ای با مدیریت راه و شهرسازی در چارچوب برنامه هفتم توسعه منعقد شد که بر اساس آن، مطالعات بافت تاریخی دماوند و ورامین انجام می‌شود و مدیریت مالی پروژه بر عهده راه و شهرسازی خواهد بود. تدوین ضوابط نیز بر عهده میراث فرهنگی است و امیدواریم تا پایان سال این دو پروژه به سرانجام برسند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به بازنگری مطالعات بافت تاریخی سنگلج و عودلاجان عنوان کرد: در محدوده بافت سنگلج، ضوابط قبلی نیازمند بازنگری بود؛ چراکه در گذشته برای بلوک‌های بزرگ شهری ضوابط مشخصی در نظر گرفته شده بود، بدون آنکه وضعیت ساخت‌وساز‌ها و آثار ثبت‌شده در هر محدوده به‌صورت دقیق بررسی شود. به همین دلیل، فرایند بررسی را پلاک‌به‌پلاک پیش بردیم و با بازدید‌های مکرر، مطالعات بافت تاریخی را انجام دادیم. این اقدامات در بافت عودلاجان و به‌ویژه بخش غربی آن نیز دنبال شده است.
وی درباره اقدامات انجام‌شده در حوزه ثبت آثار تاریخی و فرهنگی گفت: سال گذشته ۲۰ بنای تاریخی در سطح استان تهران به ثبت ملی رسیدند. امسال نیز با وجود شرایط موجود، بیش از ۲۵ پرونده ثبتی را به‌صورت کامل آماده کرده‌ایم که از این تعداد، ۱۶ اثر از استان تهران ثبت ملی شدند؛ شش اثر مربوط به ورامین و پردیس و سایر آثار مربوط به شهر تهران هستند.
ادیب‌زاده با اشاره به برنامه‌های آتی برای ثبت بنا‌های تاریخی اظهار کرد: امسال بنا داریم عمده کلیسا‌های تهران را نیز در فهرست آثار ملی ثبت کنیم. این بنا‌ها آثار ارزشمندی هستند و ثبت آنها از جمله مطالباتی بوده که در حوزه میراث فرهنگی و رسانه‌ها مطرح شده است. فهرست این بنا‌ها را نیز منتشر خواهیم کرد.
معاون میراث فرهنگی استان تهران در ادامه با اشاره به پرونده‌های قاچاق آثار تاریخی و فرهنگی بیان کرد: در حوزه مقابله با قاچاق آثار تاریخی پرونده‌های متعددی داریم. چند پرونده نیز در فرودگاه با هوشیاری پلیس کشف شده است. آخرین پرونده در شهر تهران و از سوی یکی از دستگاه‌ها کشف شد که مربوط به محموله‌ای ارزشمند شامل ۲۰۰ قطعه از اموال فرهنگی و تاریخی بود.
در میان این آثار، آجر‌های لعاب‌دار، آثار مربوط به بوکات و کتیبه‌های ایلامی و همچنین آثاری از دوره‌های مختلف تاریخی وجود داشت.
ادیب‌زاده با بیان اینکه تهران به محلی برای تجمیع آثار تاریخی قاچاق تبدیل شده است، گفت: تهران تقریباً به باراندازی برای کشفیات قاچاق تبدیل شده و این آثار از نقاط مختلف کشور به این شهر منتقل می‌شوند. در دوره جنگ نیز این موضوع افزایش پیدا کرد و حفاری‌های غیرمجاز در برخی مناطق دیگر انجام می‌شد و آثار به تهران انتقال می‌یافتند. خوشبختانه بخش قابل‌توجهی از این اموال با همکاری دستگاه‌های امنیتی کشف و به مخازن امن منتقل شدند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران درباره تبلیغات قاچاق آثار تاریخی در برخی سایت‌ها و فضای مجازی نیز اظهار کرد: در مواجهه با سایت‌هایی که آثار تاریخی را برای فروش تبلیغ می‌کنند، تخلفات را بررسی و گزارش‌های لازم را ارسال می‌کنیم. برخورد با این موارد در حیطه وظایف پلیس فتا و دستگاه‌های مرتبط قرار دارد و ما اطلاعاتی مانند نشانی سایت‌ها، تصاویر و ویدئو‌ها را برای پیگیری در اختیار آنها قرار می‌دهیم.
ادیب‌زاده با اشاره به دشواری‌های حفاظت از آثار تاریخی در جریان جنگ گفت: شرایط جنگی وضعیت خاصی را برای حفاظت از محوطه‌ها و بنا‌های تاریخی ایجاد کرده بود. فرماندهی حفاظت تهران نیز در شرایط دشواری قرار داشت. با این حال، در مواردی که امکان‌پذیر بود، برای انتقال اموال و آثار از شهرستان‌ها به تهران اقدام کردیم. در جریان این جابه‌جایی‌ها حتی شاهد اصابت‌هایی در مسیر بودیم. این اقدامات بخشی از تلاش‌هایی بود که شاید مردم از آن اطلاع نداشته باشند، اما حجم زیادی از کار و زمان صرف انتقال آثار و اطمینان از سلامت آنها شد.
معاون میراث فرهنگی استان تهران در بخش دیگری از این نشست درباره وضعیت بازار تاریخی تهران اظهار کرد: از دهه ۸۰ تاکنون جلسات متعددی درباره بازار تهران برگزار شده تا برای مدیریت و آینده آن تصمیم‌گیری شود. ما با ساختاری تاریخی مواجه هستیم که بیش از ظرفیت خود مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. یکی از مشکلات عمده بازار، وجود انبار‌های تجاری است. به دنبال آن هستیم که مدیریت یکپارچه‌ای در محدوده بازار ایجاد شود و نظارت بر آن سامان پیدا کند. بازار باید به آرامش و نظم متناسب با ظرفیت تاریخی خود برسد.
ادیب‌زاده با اشاره به فرسودگی بنا‌های بازار گفت: میزان بهره‌برداری از بازار بسیار بیشتر از ظرفیت آن است و فرسودگی در این محدوده افزایش یافته است. تعداد زیادی از بنا‌ها نیز رها شده‌اند. مرمت، حفاظت و رفع خطر از این بنا‌ها از توان میراث فرهنگی خارج است و حتی در برخی موارد از ظرفیت شهرداری نیز فراتر می‌رود. در همین راستا پروژه‌های مشارکتی برای مرمت تیمچه‌ها و سرا‌های بازار تعریف کرده‌ایم. اخیراً نیز مرمت چهارسوق بزرگ را با همکاری معاونت معماری شهرداری آغاز کرده‌ایم که در مرحله مطالعات و برنامه‌ریزی فاز‌های مرمتی قرار دارد.
معاون میراث فرهنگی استان تهران خاطرنشان کرد: برای انجام مرمت‌ها درخواست بودجه اضطراری از استانداری داشته‌ایم و از وزارتخانه نیز منابع ملی درخواست کرده‌ایم. همچنین تدوین ضوابط ویژه بازار تهران در دستور کار قرار دارد.
ادیب‌زاده درباره ارتباط فرونشست زمین با آسیب‌های واردشده به بنا‌های تاریخی بازار تهران گفت: موضوع فرونشست در محدوده بازار متفاوت است. سال گذشته بازدیدی از کاخ گلستان داشتیم و بررسی‌های میدانی نشان می‌داد که در محدوده‌ای از بلوک بازار با پدیده فرونشست مواجه هستیم. با این حال، عمده آسیب‌هایی که در این محدوده مشاهده می‌شود، ناشی از بارگذاری بیش از حد ظرفیت است. در برخی سازه‌ها، پی‌ها ضعیف‌تر شده‌اند و جرز‌ها نیز در شرایطی قرار گرفته‌اند که فشار بیشتری را تحمل می‌کنند. این مسائل لزوماً در دوره‌های مختلف به‌صورت ظاهری قابل مشاهده نیستند و نیازمند بررسی‌های کارشناسی هستند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران در پاسخ به پرسشی درباره پروژه‌های مرمتی و مقابله با فرونشست نیز گفت: مرمت چشمه‌علی و کارگاه‌های مرمتی دیگر در دستور کار قرار دارد. برای مسجد حاج رجبعلی نیز تأمین اعتبار انجام شده و فاز نخست آن با تمرکز بر مسائل مرتبط با فرونشست و بررسی‌های فنی آغاز خواهد شد.
در کنار این اقدامات، برنامه‌های دیگری نیز در حوزه حفاظت از آثار طبیعی و تاریخی استان دنبال شده است.
ادیب‌زاده با اشاره به افزایش تمایل برای احیای بنا‌های تاریخی و تبدیل آنها به فضا‌های فرهنگی و خدماتی گفت: خوشبختانه در یک دهه اخیر، تمایل به استفاده مجدد از بنا‌های تاریخی افزایش یافته است.
بسیاری از افراد علاقه‌مند هستند این بنا‌ها را به فضا‌های فرهنگی، گالری، کافه و رستوران تبدیل کنند و ما نیز از این موضوع حمایت می‌کنیم. این طرح‌ها با استقبال خوبی مواجه شده‌اند و تقریباً هر هفته پنج تا شش درخواست برای استفاده از بنا‌های تاریخی با چنین کاربری‌هایی به ما ارائه می‌شود. هدف این است که این بنا‌ها به فضا‌هایی در خدمت شهر و شهروندان تبدیل شوند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران درباره خانه‌موزه‌های موجود در تهران نیز بیان کرد: در حال حاضر خانه‌موزه‌های متعددی در تهران داریم که به شخصیت‌های فرهنگی و علمی مانند دکتر حسابی، پروین اعتصامی، نیما یوشیج و جلال آل‌احمد تعلق دارند و کاربری فرهنگی و موزه‌ای پیدا کرده‌اند. برخی از این خانه‌ها حتی از سوی مالکان به‌عنوان موقوفه فرهنگی در نظر گرفته شده‌اند. تعدادی از آنها نیز ثبت ملی شده‌اند و مشمول ضوابط حفاظتی هستند. برای این بنا‌ها ضوابط حریم نیز در نظر گرفته شده است.
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت از بنا‌ها و حقوق مالکان گفت: از تبدیل این خانه‌ها به فضا‌های فرهنگی استقبال می‌کنیم، اما هزینه نگهداری یک خانه تاریخی بالاست و ممکن است مالک توان مالی لازم را نداشته باشد. به همین دلیل، ما در حد توان و امکانات خود به این بنا‌ها کمک می‌کنیم، هرچند این کمک‌ها پاسخگوی تمام هزینه‌های موردنیاز نیست و باید سرمایه‌گذاران نیز در این زمینه مشارکت کنند. در این حوزه پروژه‌های موفقی هم داشته‌ایم.
معاون میراث فرهنگی استان تهران در پایان درباره وضعیت فضای میان موزه فرش و موزه هنر‌های معاصر نیز گفت: این مجموعه در گذشته فضایی برای ارائه خدمات و فعالیت‌های گالری‌مانند داشته است، اما در دوره‌ای به بازارچه موقت و محل استقرار غرفه‌ها تبدیل شد و اکنون به مسئله‌ای تبدیل شده که نیازمند همراهی و همکاری قوه قضائیه، میراث فرهنگی و مجموعه موزه‌هاست.
وی با اشاره به آسیب‌های بصری ایجادشده در این محدوده اظهار کرد: این موضوع در برنامه‌های ما قرار دارد. بازدیدی از موزه هنر‌های معاصر انجام دادیم و اکنون به یک نظر مشترک رسیده‌ایم که این مسئله باید در برنامه‌های اجرایی قرار بگیرد. در این فضا به درختان نیز آسیب وارد شده و موضوع ابعاد حقوقی دارد که قطعاً باید مورد رسیدگی قرار بگیرد.
