تأملی در امنیت انسانی، سوگ جمعی، رجا و تاب‌آوری در سایه عدم‌قطعیت مزمن

ایرنا/ تهران - ایرنا - رمضان در فرهنگ ایرانی-اسلامی فراتر از مناسک فردی است؛ آیینه‌ای شفاف از وضعیت واقعی جامعه. گستردگی و کیفیت سفره‌های افطار، حضور در هیات‌ها و مجالس دعا و حس همبستگی یا انزوای پنهان میان مردم، تاب‌آوری و سلامت روان جمعی را آشکار می‌کند.

معنویت، همدلی و حضور ذهنی در این ماه، به افراد امکان می‌دهد فشارهای روزمره و استرس‌های انباشته را بهتر مدیریت کنند و پیوندهای اجتماعی را بازتنظیم نمایند. رمضان جایی است که معنویت فردی با واقعیت‌های اجتماعی درهم می‌تند و نمودهای آن در رفتارهای روزمره و فرهنگی کاملاً ملموس است.

رمضان ۱۴۰۴ خورشیدی (۲۰۲۶ میلادی) از ۳۰ بهمن آغاز شد؛ درست در میانه بحران‌های چندلایه: تورم نقطه‌به‌نقطه بالا، کاهش شدید ارزش ریال، نوسانات اقتصادی، چرخه سوگ‌های انباشته و نااطمینانی دیپلماتیک.

این تقارن، جامعه را در وضعیت «عدم‌قطعیت مزمن» فرو برد؛ وضعیتی که علوم اعصاب آن را «بار استرسی انباشته اجتماعی» می‌نامند: فرسایش خاموش سیستم عصبی - روانی جمعی در مواجهه مداوم با تهدیدهای بالقوه و بالفعل.
مواجهه طولانی با تهدید، حتی بدون بحران آشکار، مغز و بدن را در حالت آماده‌باش نگه می‌دارد.

تفاوت میان خطر واقعی و بالقوه محو می‌شود. فشار روانی افزایش می‌یابد، خواب مختل، تمرکز کاهش و تحریک‌پذیری اجتماعی بالا می‌رود. انگیزه‌های فردی و جمعی تحلیل می‌رود و سرمایه روانی جمعی کاهش می‌یابد.

نشانه‌های این فرسایش در افزایش افکار خودکشی میان دانشجویان، اضطراب گسترده و کاهش سرمایه روانی آشکار است. رمضان در چنین فضایی می تواند سکویی برای بازتنظیم روانی و احیای حس تعلق جمعی، با تکیه بر آیین‌ها، معنویت و همیاری باشد.

اقتصاد رفتاری نشان می‌دهد انسان‌ها نسبت به عدم‌قطعیت، حساس‌تر از هزینه قطعی‌اند. امسال، این عدم‌قطعیت با تورم افسارگسیخته، جهش‌های پی‌درپی قیمت‌ها و سقوط ارزش پول ملی همراه است.

رمضان، ماه گشایش و بخشش، برای بسیاری آزمونی سخت در مدیریت منابع محدود است: سفره‌های افطار کوچک‌تر و نگرانی دائمی از تأمین نیازهای فردا. حتی ثبات نسبی کوتاه‌مدت، فراتر از اثر اقتصادی، سرمایه روانی و اجتماعی را تقویت می‌کند؛ پیش‌بینی‌پذیری خود ابزاری برای کاهش بار استرسی است.

جامعه ایران در سال‌های اخیر چرخه‌ای مداوم از سوگ‌های جمعی را پشت سر گذاشته: از قربانیان حوادث اخیر تا شرایط منطقه‌ای.

وقتی این سوگ‌ها فرصت پردازش و ترمیم نیابند، به «سوگ مسدود» یا اضطراب پنهان تبدیل شده و در قالب تحریک‌پذیری، انزوا یا خشم اجتماعی ظاهر می‌شوند. رمضان ظرفیت منحصربه‌فردی برای ایجاد فضای امن پردازش این سوگ‌ها دارد.

آیین‌هایی چون افطاری‌های جمعی، مجالس دعا و احیا و هیئت‌ها، همدلی، همبستگی و تعلق جمعی را بازمی‌سازند. فرهنگ شیعی، با مفاهیم صبر، ابتلا و امید به گشایش، ابزار معنوی قدرتمندی برای مدیریت رنج فراهم می‌آورد؛ ظرفیت فعال تنها وقتی شکوفا می‌شود که افق آینده مسدود نباشد و امید واقعی وجود داشته باشد.

«رجا» یا امید جمعی به تغییر، بعد روان‌شناختی-اجتماعی کلیدی است. بخشی از جامعه امید خود را به تحولات دیپلماتیک، توفیق در مذاکرات یا تغییرات منطقه‌ای گره زده‌اند.

این انتظار، اگر مدیریت شود، منبع انگیزه و تاب‌آوری خواهد بود؛ اگر کنترل نشود، اضطراب و رفتارهای هیجانی را تشدید می‌کند. هدایت هوشمند رجا، با کاهش مواجهه با اخبار تنش‌زا و تمرکز بر همیاری‌های محلی بار استرسی را کاهش داده و امید را از حالت منفعل به فعال و سازنده تبدیل می‌کند.

امنیت انسانی فراتر از مرزهای نظامی است و شامل امنیت اقتصادی، روانی، اجتماعی، غذایی و فرهنگی می‌شود. جامعه‌ای ممکن است در صلح رسمی باشد، اما اگر شهروندانش از نظر معیشت، ذهن یا روابط اجتماعی احساس ناامنی کنند، امنیت انسانی آسیب می‌بیند.

کاهش نااطمینانی، حتی بدون تغییرات ساختاری بزرگ، تاب‌آوری را افزایش می‌دهد. حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر، حفظ ثبات نسبی اقتصادی و فعال‌سازی نهادهای محلی و اجتماعی، این لایه عمیق امنیت را تقویت می‌کند.

تاب‌آوری اجتماعی، توانایی عبور از بحران بدون فروپاشی انسجام جمعی است. این سرمایه در سطح خرد شکل می‌گیرد: خانواده‌ها، محله‌ها، هیئت‌ها و گروه‌های داوطلبی.

رمضان امسال می تواند نشانه‌های واضحی از تاب‌آوری داشته باشد: ساده‌سازی افطاری‌ها، تمرکز بر کمک‌های خرد، تبدیل برخی هیئت‌ها به مراکز توزیع کمک و تقویت پیوندهای محلی. این سازگاری‌ها همراه با همدلی، معنویت، آرامش و خودتنظیمی هیجانی، حس «باهم‌بودن» و انسجام اجتماعی را بازمی‌سازد، همان ضربه‌گیر اصلی در برابر استرس مزمن.

رمضان ۱۴۰۴ برای بسیاری سخت است؛ فشار اقتصادی، سوگ انباشته، نگرانی‌های دیپلماتیک و خستگی روانی واقعیت‌هایی انکارناپذیرند. اما سختی تعیین‌کننده نهایی نیست؛ نحوه مواجهه مسیر را مشخص می‌کند. اگر سیاست‌گذاری و رفتار جمعی به سمت ثبات نسبی، پیش‌بینی‌پذیری، انسجام محلی و کاهش هیجانات کاذب حرکت کند، این ماه می‌تواند نقطه عطفی برای بازسازی سرمایه روانی، اجتماعی و معنوی باشد؛ نه با انکار واقعیت، بلکه با پذیرش آن و تبدیلش به تمرین صبر، همدلی، بلوغ جمعی و آرامش معنوی.

رمضان، میدان انتخاب است: ماندن در چرخه اضطراب یا تبدیل آن به فرصتی برای بازآفرینی اعتماد، همیاری و امید واقعی. ظرفیت بازسازی وجود دارد، اگر اراده‌ای تدریجی، دوطرفه و واقع‌بینانه شکل گیرد.

* مشاور رئیس و راهبر روابط عمومی و امور بین الملل سازمان بهزیستی کشور